Azərbaycanımız…

FOTOLARIN DAVAMINI İZLƏYİN

C. Abdulla / AZƏRFOTO / AJAŞ [Araşdırmaçı Jurnalistlərin Azərbaycan Şəbəkəsi]

Maraqlıdır ki, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin bu vəziyyətdən xəbəri varmı?

Balıqçılıq fəaliyyətlərini doğru-düzgün davam etdirə bilməyənlər qayıqlarını kiminsə yemək-içmək yerinə çevirilər. Təki pul çıxsın.

FOTOLARIN DAVAMINI İZLƏYİN

C. Abdulla / AZƏRFOTO / AJAŞ

2008-ci il büdcəsinə dəyişikliklər və əlavələr edildi. Xatırlayırsınızsa ekspertlər büdcə layihəsinin özü müzakirə olunan zaman xeyli narazılıq bldirmişdilər.

Büdcə vəsaitləri ilə bağlı daimi müşahidə və araşdırmalar aparın, büdcə ilə bağlı bütün məqamlara ictimaiyyətin fikrini əks etdirən Milli Büdcə Qrupu (MBQ) «Azərbaycan Respublikasının 2008-ci il Dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununa dəyişikliklər və əlavələr edilməsi barədə» Azərbaycan Respublikası Qanununa rəyini açıqlayıb. Qrupun ekspertləri hər zaman olduğu kimi, büdcə vəsaitləri ilə bağlı kifayət qədər bədxərc mövqedə duran hökumətdən daha pessimist ruhdadırlar.

Büdcə dəyişiklikləri əsaslandırılmadan aparılıb

Qeyd edək ki, hökumət hər zamankı kimi ilin ilk yarısı başa çatmamış, neftin qiymətinin dünya bazarında sürətlə artan tempi tutduğu bir zamanda cari ilin dövlət büdcəsinə əlavə və dəyişikliklər ediləcəyinə hazırlığını bildirmişdi. Əlavə və dəyişikliklər haqqında qanun layihəsi doğrudan da təxirəsalınmadan Milli Məclisə təqdim olundu. MBQ ekspertləri qanun layihəsinin müzakirəsinin parlamentdə çox qısa bir zamanda başa çatdırıldığını bildirirlər. Qrupun rəyinə görə, ölkəyə böyük neft pulllarının daxil olmağa başladığı 2005-ci ildən start götürən bu neqativ təcrübə hər il təkrar olunur. Ekspertlər bu ənənənin effektiv büdcə işi, xüsusilə də peşəkar büdcə proqnozlaşdırılması baxımından normal qimyətləndirilməsinin qeyri-mümkün olduğunu bildirirlər. Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, inkişaf etmiş ölkələrin sınaqdan keçirdiyi uzunmüddətli büdcə proqnozlaşdırılması təcrübəsindən bir çox keçid ölkələri ilə bərabər, MDB dövlətləri də uğurla istifadə edir. Bu təcrübə hökuməti ölkənin gələcəyi barədə strateji düşünməyə, iqtisadi inkişaf prioritetlərini daha dəqiq müəyyənləşdirməyə vadar edir. Bundan başqa, uzunmüddətli büdcələr qrup maraqlarına xidmət edən cari və yetərincə əsaslandırılmayan layihələrin meydana çıxma imkanlarını xeyli dərəcədə məhdudlaşdırır.

MBQ hələ 2007-ci ilin büdcəsinə dəyişikliklərlə bağlı verdiyi rəyində belə dəyişikliklərin hüquqi bazasının mövcud olmadığını bildirmişdi. Belə ki, «Büdcə sistemi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 23-cü maddəsində («Dövlət büdcəsinə yenidən baxma və xərclərə sekvestr tətbiq olunması») yalnız dövlət büdcəsinin icrası prosesində gəlirlərin təsdiq olunmuş məbləğdən az daxil olması hallarında büdcəyə yenidən baxılması nəzərdə tutulur. Gəlirlərin nəzərdə tutulduğundan daha çox olması hallarında büdcədə dəyişikliklər edilməsi həmin maddədə əksini tapmasa da, Azərbaycan hökuməti məhz gəlirlərin, xüsusilə də neftin qiymətinin artması səbəbindən çoxalması ehtimalı reallaşan kimi, dərhal gəlirlərin xərclənməsi üçün yer müəyyənləşdirir.

Büdcəyə yenidən baxılması ilə bağlı rəsmi rəy yetərli deyil

Ekspertlərin fikrincə, butun bu sadalanan arqumentlər büdcə daxilolmaları üzrə faktiki göstəricilərin proqnoz göstəricilərindən artıq olduğu halda dövlət büdcəsinə yenidən baxalmasına zərurət yaratmır. MBQ hesab edir ki, əgər belə olmasa idi, onda 2007-ci ilin sonlarına yaxın dövlət büdcəsinə nvbəti dəfə yenidən baxmaq zərurəti yaranardı. Belə ki, 2007-ci il büdcə icrası barədə yekun hesabata görə, ötən il təkrar baxışdan sonra ilin sonunda dövlət büdcəsinin faktiki gəlirləri yenə proqnozlaşdırılan məbləğdən 235.7 milyon manat çox olub və həmin vəsait məhz büdcə kəsirinin örtülməsinə yönəldilib.

2008-ci il büdcəsinin 1126.4 milyon manat kəsrlə proqnozlaşdırıldığını nəzərə alan MBQ hesab edir ki, büdcə daxilolmalarından gözlənilən artımın büdcəyə yenidən baxılmadan məhz büdcə kəsirinin örtülməsinə yönəldilməsi daha məqsədəuyğun, daha qanunauyğun olardı.

Hökumət isə hər zaman bütün addımlarının doğru və məqsədyönlü olduğunu hesab etdiyi kimi, bu dəfə də müsbət məqam kimi təqdim etdiyi büdcə dəyişikliklərini daxilolmaların gəlirlər üzrə proqnoz göstəriciləri üstələməsi ilə əsaslandırır. Qeyd etmək lazımdır ki, 2008-ci ilin büdcə gəlirlərinə edilən 3091.5 milyon manat artımın tam 2700.0 milyon manatını, yəni 87,5%-ni bilavasitə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondundan (ARDNF) edilən transfertlər təşkil edir. Ekspertlər məhz büdcənin neft gəlirlərindən asılılığının bu həddə çatmasından narahatlıq bildirirlər. Büdcə gəlirlərinin artımının qalan 391.5 milyon manatı əsasən 3 vergi üzrə daxilolmaların payına düşür ki, bu da yenə neft gəlirləri ilə əlaqədardır. MBQ hesablamları göstğərir ki, ƏDV və fiziki şəxslərin gəlir vergisi üzrə büdcə daxilolmalarının gözlənilən artımı əsasən məhz büdcəyə edilən dəyişikliklər nəticəsində həmin vergilər üzrə vergitutma bazasının genişlənməsi hesabına baş verəcək. Hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi hesabına olan 170 milyon manatlıq əlavə gəlir isə bütünlükdə «Əsrin müqaviləsi» çərçivəsində podratçı tərəflərin ödəyəcəyi mənfəət vergisi hesabınadır. Yəni, büdcə üçün nə varsa, neftdə var, neft gəlirlərində var.

Büdcə dəyişikliklərində transfertlərdən istifadə yaxşı hal deyil

MBQ-nun xüsusi narahatlığına səbəb olan amillərdən biri də büdcə dəyişikliklərində ilk dəfə olaraq ARDNF-dən büdcəyə transfertlərdən istifadə olunmasıdır. Belə ki, dövlət büdcəsinə dəyişikliklərdə gəlir bazasının genişləndirilməsinə Neft Fondunun transfertləri sayəsində nail olunub. Əvvəldə qeyd olunduğu kimi, dəyişikliklər nəticəsində büdcə gəlirlərinin artımının böyük hissəsi ARDNF-in transfertlərinin kəskin artması hesabına baş verir. Bu dəyişikliklərə əsasən transfertlərin məbləği təxminən üç dəfə (2700 milyon manat) artırılaraq 3800 milyon manata çatdırılır ki, nəticədə bu transfertlərin dövlət büdcəsindəki xüsusi çəkisi 14,9%-dən 36,2%-ə qədər yüksəlib. Ekspertlərin fikrincə, neft gəlirlərinin sürətlə artdığı bir dövrdə hökumətin belə davranışları həmin gəlirlərdən səmərəli istifadə olunması, dövlət büdcəsi ilə Fond arasındakı münasibətərin tənzimlənməsi baxımından mükəmməl qanunvericilik bazasının yaradılması zəruriliyini bir daha önə çəkir. Xatarlatmaq yerinə düşərdi ki, Neft Fondu haqqında qanun hələ Samir Şərifovun Fonda rəhbərlik etdiyi dövrdə hazırlanmağa başlamışdı və təəssüf ki, bu günə qədər başa çatdırılmayıb.

Şəhla Əbusəttər - Araşdırmaçı jurnalistlərin Azərbaycan şəbəkəsi

Ekspertlərin narahatlığına səbəb olan başqa bir məqam isə hökumətin vergilər şəklində büdcəyə çatası vəsaiti tam səfərbər edə bilmədiyi halda Fondun transfetlərindən gen-bol istifadə etməkdən çəkinməməsidir.

Belə ki, Hesablama Palatasının rəyində göstərildiyi kimi, 2008-ci il yanvarın 1-nə dövlət büdcəsinə çatası 2700 milyon manat hesablanmış vergi borcunun vergi ödəyicilərindən alınması mümkün olmayıb. Hökumətin izahından aydın olur ki, büdcəyə edilən dəyişiklərdə əsas məqsəd yeni büdcə xərcləmələri, xüsusilə dövlət investisiyaları ilə bağlı əlavə imkanlar əldə etməkdir ki, burada da hökumətin sosial-iqtisadi sahədəki siyasəti ilə büdcə siyasəti arasındakı əlaqələndirmənin kifayət qədər təmin olunmaması qabarıq şəkildə üzə çıxır.

Büdcə artımının 60 faizi tikintiyə yönəldilir

Ölkəmizin infilyasiyaya qədəm qoyduğu ötən ilin əvvələrindən istehlak qiymətlərində kəskin artımların start alması nəticəsində əhalinin gəlir əldə etmək imkanı məhdud olan təbəqələrinin həyat səviyyəsinin daha da pisləşdiyi, sosial təbəqələşmənin artmağa meylli olduğu və dünya iqtisadiyyatında böhranın, xüsusilə də ərzaq böhranının getdikcə dərinləşdiyi bir şəraitdə hökumətin balanslaşdırılmış büdcə siyasəti reallaşdıra bilməməsi MBQ ekspertlərinin diqqət mərkəzindədir. Ekspertlər həm büdcə xərclərinin artmının tərkibində, həm də bütövlükdə büdcə xərclərinin strukturunda formalaşmış kəskin disbalansı qeyd edir. Belə ki, son dəyişikliklərdə dövlət büdcəsinin məcmu xərc artımının 59,2%-i tikinti məqsədlərinə yönəldildiyi halda, artımın yalnız 10,5%-i – yəni 269,1 milyon manatı təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə və sosial təminat xərclərinin payına düşür. Və bu reallaşdırılacaq tikinti layiləhələri ilə bağlı hökumət hər hansı məlumat vermir. Dəyişikliklərdən sonra qeyd olunan üç mühüm sektor üzrə xərclərin dövlət büdcəsinin ümumi xərclərində payı cəmi 20,7% təşkil edir ki, bu da bir tək investisiyalar üzrə analoji göstəricidən nə az-nə çox, düz iki dəfə azdır. Halbuki dünyanın inkişaf etmiş, həmçinin bir sıra keçid ölkələrində belə yalnız əhalinin sosial müdafiəsilə bağlı xərclərin dövlət büdcəsində xüsusi çəkisi 15-20 faizdən az olmur. Bəzi ölkələrin təkcə səhiyyə xərclərinə ayırdığı vəsaitin dövlət büdcəsində xüsusi çəkisi 10-15%-ə bərabərdir.
Dəyişikliklərdən sonra büdcə xərcləri üzrə məcmu artımın 60 faizi tikinti işlərinə yönəldildiyi halda, əmək haqqlarının artırılması üçün 14,2 %, təqaüdlər və sosial müavinətlər üçün isə yalnız 3% vəsait ayrılır. Ekspertlərin fikrincə, cari ildə gözlənilən infilyasiyanın real səviyyəsi ilə bağlı hələ ötən ilin sonlarında aydın təsəvvürə malik olmasına baxmayaraq, hökumətin əmək haqqı, təqaüd və sosial müavinətlərin il ərzində artımı və əhalinin sosial müdafiəsinin normal həddə təmin edilməsi üçün büdcədən kifayət qədər vəsait ayırmaması anlaşılan deyil.

«Sair xərclər» seçkilərəmi gedəcək?

MBQ hökumətin «sair xərclər» adı altındakı bədxərcliynə hər zaman diqqət fokuslaşdırır. Ekspertlərin fikrincə, büdcə şəffaflığının vacib şərtlərindən biri də «sair xərclər» adı altında təyinatı bilinməyən xərclərin büdcədəki payının minimuma endirilməsidir. Büdcənin əvvəlki variantında «sair xərclər»in səviyyəsinin büdcədə xüsusi çəkisi 8,5%-dən 11%-ə yüksəlib. Başqa sözlə, bu vəsait 473,5 milyon manat (təhsil, səhiyyə və sosial müdafiəyə artırılandan 204.4 milyon manat çox – müəl.) artırılaraq 1209.3 milyon manata yüksəldilib.
Ekspertlərin xüsusi narahatlığına səbəb olan digər bir məqam isə 2008-ci il büdcəsinə yenidən baxılması prosesinin «Büdcə sistemi haqqında» Qanunun tələblərinin pozulması ilə müşayət olunmasıdır. Belə ki, sözügedən qanunun 12-ci maddəsində hökumətin müzakirə məqsədilə dövlət büdcəsi ilə əlaqədar Milli Məclisə təqdim etməli olduğu sənədlərin siyahısını müəyyənləşdirir. Həmin siyahıda əks etdirilən iki mühüm sənəd – büdcə layihəsinə dair izahat və dövlət investisiya proqramının layihələri bu dəfə də parlamentə təqdim olunmayıb.
Belə çıxır ki, Milli Məclis də ağına-bozuna baxmadan, pulun konkret hara gedəcəyinə əhəmiyyət vermədən altını imzalayıb, vəssalam.

MBQ hesab edir ki, təklif olunan xərc artımının 60%-ə yaxın böyük bir hissəsinin məhz investisiya layihələrinin reallaşdırılmasına yönəldildiyi nəzərə alanıraq, bu iki sənədin deputatlara paylanmasının xərclərin şəffaflığına və səmərəli istifadəsinə nəzarətin təmin edilməsi baxımından son dərəcə əhəmiyyətlidir. MBQ bu barədə rəyində hər hansı fikir bildirməsə də, açıqlaması verilməyən «sair xərclərin» böyük bir ehtimalla seçki kampaniyasına xərclənəcəyi istisna olunmur. Əks halda hökumət bu barədə az da olsa açıqlama verə bilərdi. Əslində, hətta tikinti layihələrinə ayrılan vəsaitlərin də həcminin böyük olması əslində, onların böyük bir qisminin seçkilərə yönəldiləcəyini göstərir. Elə buna görə də, hökumətin sosial istiqamətlərə «diqqəti» əvvəldə sadaladığımız qədər olub.

Şəhla Əbusəttər - Araşdırmaçı Curnalistlərin Azərbaycan Şəbəkəsi

bp  Azərbaycanda orta şəffaflıq dərəcəsində, «Exxon –Mobil» isə bundan daha az şəffafdır. Bu, Beynəlxalq İnterneyşnlın (Tİ) apardığı qiymətləndirmənin nəticəsidir. Ümumilikdə, Azərbaycanda şəffaflığın orta səviyyəsinin hansı balla ölçüldüyü açıqlanması da, hər kəsin bu barədə müəyyən təsəvvürləri olmamış deyil.
Vətəni demokratiyanın beşiyi - Amerika olan «Exxon-Mobil»in belə bir göstərici əldə etməsi təsadüfi deyil.  Şirkətin fəaliyyət göstərdiyi Azərbaycanda onun hökumətlə hər hansı alış-verişi barədə  informasiya almaq, demək olar ki, mümkün deyil. Şəffaflıq təşəbbüsü məmləkətinin sabiq baş naziri Toni Bler tərəfindən irəli sürülən bp  isə əsl «ingilis şəffaflığının» hansı nöqtəyə qədər getdiyini bir daha təsdiqləyib. Tİ-nin hesabatındakı detallara keçməzdən əvvəl bir də qeyd etmək yerinə düşərdi ki, tədqiqatın nəticələrinə görə, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən xarici neft şirkətlərinin əksəriyyətinin şəffaflıqla bağlı aldığı qiymətlər, ölkədəki orta şəffaflıq göstəricisindən daha aşağıdır.

Tİ ümumilikdə 19 beynəlxalq və 23 milli neft şirkətinin 21 ölkədə fəaliyyəti zamanı informasiya açıqlamaq təcrübəsini tədqiq edib. Şirkətlərin bu təşəbbüsün ən başından göstərdikləri fəaliyyət tədqiqata cəlb olunub.  Əslində tədqiqat 2007-ci ildə aparılıb. Onun nəticələri isə bu ilin fevralında yekunlaşdırılıb. Tədqiqatda şirkətlərin məhz özlərinin açıqladıqları informasiyalar nəzərə alınıb. Tİ aidiyyatı sahələrin ekspertləri, analitiklər, investorlar və şirkətlərin  özünü də cəlb etməklə ilkin metodologiyanı yeniləyərək bu tədqiqatı aparıb.

Tİ-nin hesabatında beynəlxalq neft şirkətlərinin üç əsas sahə üzrə informasiya açıqlığı, milli neft şirkətlərinin isə bir sahə üzrə informasiya açıqlığı analiz edilib. Belə ki, beynəlxalq neft şirkətlərinin mülkiyyətçi ölkələrin hökumətlərinə ödənişləri, bütün ölkələrdəki fəaliyyətləri (məsələn, fəaliyyətinin maştabı ilə bağlı məlumatlar, istehsal həcmi, sazişlər) və antikorrupsiya proqramları, yəni şirkətlərin özünün antikorrupsiya siyasətlərini və təcrübələrini, bu sahədə fəaliyyətlərinin həcmini açıqlaması, eləcə də şirkətin belə bir siyasəti həyata keçirib-keçirməməsi də nəzərə alınıb. Şirkətlərin antikorrupsiya araşdırmaları sahəsindəki fəaliyyətlərinin effektivlik səviyyəsi isə nəzərə alınmayıb. Milli neft şirkətlərinə gəlincə, onların tənzimləmə və alıcılıqla bağlı suallara verdikləri cavablar qiymətləndirilib.

Siyasət, idarəetmə sistemi və nəticələrlə bağlı fəaliyyət sahələri də nəzərə alınıb. Belə ki, şirkətlərin gəlirlərinin şəffaflığı ilə bağlı siyasəti, öhdəlik və qaydalarının olub-olmaması, onların şəffaflığın təmin olunmasından dolayı resurslar ayırıb-ayırmaması, xüsusi sistemlər yaradıb-yaratmaması, eləcə də, antikorrupsiya tədbirləri ilə bağlı fəaliyyətləri və ödənişlərlə bağlı informasiya açıqlayıb-açıqlamaması diqqət mərkəzində olub.

Hesabatda Tİ şirkətlərin təqdim etdiyi məlumatların dəqiqliyini nəzərə almadan, sadəcə, bu tip informasiyaların açıq olub-olmadığına diqqət yetirib. Hesabatda bu və ya digər qanunvericiliyə riayyət olunub-olunmaması ilə bağlı nəticələr çıxarılmayıb. Həmçinin, korrupsiya təcrübəsi və korrupsiya hallarının aşkarlanmasına diqqət yönəldilməyib.

Nəticələr

Hesabatın nəticələrindən bəlli olur ki, «Statoil Hydro» və «Talisman Energy» kimi şirkətlər informasiyaların açıqlanması tədbirlərinə görə, başqa şirkətlərə nümunə ola bilər. Beynəlxalq şirkətlərin hesabatlılığının güclü tərəfi antikorrupsiya proqramları, zəif tərəfi isə resurs sahibi olan hökumətlərə ödənişlərlə bağlı olub. Hesabatın nəticələrindən belə məlum olur ki, şəffaflıq təşəbbüslərinə qoşulmalarına baxmayaraq, şirkətlərin əksəriyyəti hökumətə ödənişlərlə bağlı məlumatları qapalı saxlayır. Belə ki, şirkətlər ödəmələrlə bağlı qiymətləndirmədə cəmi 19 faiz bal ala biliblər ki, bu da olduqca təəssüf doğuran haldır. Qiymətləndirmə şkalasında ən yüksək bal isə antikorrupsiya tədbirləri ilə bağlı olub ki, bu da 58 faizdir.  «Shell» və «BG Qroup» bu sahədə daha yüksək göstəricilər nümayiş etdiriblər. Fəaliyyətləri ilə bağlı informasiya açıqlığına görə isə şirkətlərin aldıqları bal 42 faizdən o tərəfə keçməyib.

ARDNŞ niyə milli şirkətlərin  sırasına düşməyib?

Çox böyük maraq və əhəmiyyət kəsb etsə də, Tİ-nin tədqiqatına ARDNŞ cəlb olunmayıb. Bunun səbəbini biz Tİ-nin Bakı ofisinin nümayəndəsi Rəna xanım Səfərəliyevaya müraciət edərək aydınlaşdırmağa çalışdıq. Təəssüf ki, xanım bizim sorğularımızı cavablandırmadı. EİTİ Azərbaycan Milli Koalisiyasının rəhbəri Qubad İbadoğlu isə metodoligiyaya əsaslanaraq bildiririr ki, tədqiqat reprezantativlik təmin edilməsi yolu ilə aparılıb: «Burada  iki variantdan biri ola bilər. Ya  ARDNŞ təsadüfi seçmə yolu ilə tədqiqata cəlb olunmayıb, ya da, ola bilər ki, seçimdə yerli ekspertlərin rəyi nəzərə alınıb». Qubad bəy istənilən halda, ARDNŞ-in tədqiqata cəlb edilmədiyindən təəssüfləndiyini bildirib: «Hesab edirəm ki, belə tədqiqatlarda ARDNŞ-in həqiqi yerinin müəyyənləşdirilməsi onun idarəedilməsində effektivliyə və şəffaflığa təsir edə bilərdi. Digər tərəfdən isə güman edirəm ki, ARDNŞ tədqiqata cəlb olunduğu halda, onun reytinqi heç də yaxşı görsənməzdi. Çünki ARDNŞ-in bizim Koalisiya ilə eyni memoranduma imza atmasına baxmayaraq, biz vətəndaş cəmiyyəti institutu olaraq, nəinki onlarla səmərəli əməkdaşlıq edə bilmir, hətta şirkətdən hər hansı informasiya da ala bilmirik». Qubad bəy həmçinin ARDNŞ-in «İnformasiya əldə etmək haqqında» Qanuna  qarşı çxdığını vurğuladı.
Milli şirkətlər  həm ödənişlərlə bağlı açıqlamaların verilməsində, həm də antikorrupsiya proqramları ilə bağlı informasiyaların açıqlanmasında olduqca aşağı göstəricilər nümayiş etdiriblər. Bu da onu deməyə əsas verir ki, ARDNŞ-in bu şirkətlərin siyahısında görünməsi, doğrudan da, onun barəsində deyilənləri bir daha təsdiqləmiş olardı və şirkətlə bağlı  hesabata rüsvayçılığa səbəb olan məlumatlar düşərdi. Tədqiqatda həmçinin müəyyən edilib ki, birjalarda qeydiyyatdan keçən və keçməyən milli şirkətlər arasında fərqlər var. Bu fakt onu göstərir ki, birjalarda qeydiyyata alınma üçün tələb olunan amillər informasiya açıqlanması faktoruna müsbət təsir göstərə bilər. Belə ki, birjalarda qeydiyyata alınan milli şirkətlər ödənişlər, fəaliyyət və antikorrupsiya proqramları ilə bağlı qeydiyyata alınmamış milli şirkətlərdən çox kəskin fərqlər nümayiş etdiriblər. Bu  sırada da yenə «Statoil Hydro» nümunə ola biləcək şirkətlərdəndir.
Orta hesabla, beynəlxalq neft şirkətləri  həyata keçirdikləri informasiya açıqlanması siyasəti və idarəetmə sistemi məsələsində  əldə etdikləri nəticələrlə bağlı, olduğundan daha yüksək göstəricilər nümayiş etdirirlər.  Milli şirkətlər isə əksinə, həyata keçirdikləri siyasət və idarəetmə sistemlərilə bağlı məlumatlardan daha çox əldə etdikləri nəticələri açıqlamağa üstünlük verirlər.
Himayədar Humanitar Tərəqqi İctimai Birliyinin rəhbəri Himayət Rizvanqızı ARDNŞ-in bu tədqiqata cəlb olunmamasına münasibətini belə bildirir: «Bu Azərbaycandakı milli neft şirkəti ilə bağlı vəziyyətin hesabata salınası halda olmaması ilə bağlıdır. Yəni göstəricilər hesabata salınması mümkün olanlardan çox acınacaqlı olduğundan, bəlkə də, beynəlxalq təşkiatın Azərbaycan hökumətinə bir jestidir».

Tendensiyalar

Tİ-nin qənaətlərinə görə, həm milli , həm də beynəlxalq neft şirkətləri hökumətə ödəmələrin açıqlanması məsələsində ən aşığı göstəriciləri nümayiş etdiriblər. Bu isə onu göstərir ki, ödəmələr haqqındakı məlumatların açıqlanması hələ ki, bütün ölkələrdə adi təcrübə halını almayıb. Başqa tərəfdən, həm milli, həm də beynəlxalq neft şirkətləri fəaliyyətləri haqqında nisbətən dolğun məlumatlar açıqlayırlar. Böyük ehtimalla, bu, investorların və analitiklərin irəli sürdükləri tələblərlə bağlıdır. Milli şirkətlərə gəlincə, bu situasiya makroiqtisadi analizlərin aparılması üçün mövcud olan tələblərin nəticəsi ola bilər.  Beynəlxalq neft şirkətləri  korrupsiya əleyhinə apardıqları tədbirlərlə bağlı milli şirkətlərlə müqayisədə daha açıq olublar. Milli şirkətlərin fond birjalarında qeydiyyatdan keçənləri beynəlxalq şirkətlərin nümayiş etdirdiyi orta göstəriciyə yaxın göstərici nümayiş etdiriblər. Aşağı göstəricilər nümayiş etdirən beynəlxalq şirkətlər isə milli şirkətlər kimi fəaliyyət göstərmək tendensiyasını nümayiş etdirirlər.

Şəffaflıq təşəbbüsünün  perspektivi varmı?

Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsü bir çox maraqlı tərəflərin iştirakı ilə gəlirlərdən ödənişlərin şəffaflığına yönəlmiş ən əhəmiyyətli fəaliyyətlərdən biridir. 2002-ci ildən həyata keçirilməyə başlayan təşəbbüsün bu günə qədərki fəaliyyəti göstərir ki, şəffaflıqın təmin olunması hələ də məhduddur, ancaq  Tİ  perspektivliyə nikbin yanaşır.  Hazırda bu hesabata cəlb edilmiş 42 şirkətdən 17-si şəffaflıq təşəbbüsünə qoşulub. Bununla yanaşı,  EİTİ çərçivəsində onu dəstəkləyən şirkətlərdən,  şəffıflığın həyata keçirilməsinə razılıq vermiş dövlətlər istisna olmaqla,  heç də bütün ölkələrlə bağlı məlumatların açıqlanması tələb olunmur. Bu təşəbbüsə qatılmayan şirkətlərin məlumatların açıqlanması ilə bağlı orta göstəriciləri təşəbbüsü dəstəkləyən şirkətlərdən daha aşağıdır.

Şirkətlərin fəaliyyəti yerli şəraitdən asılıdır

Tİ şəraitlə bağlı ölkələr üzrə analiz apardıqdan sonra bu qənaətə gəlib. Hesabat üzərində iş nəticəsində belə bir qənaətə gəlinib ki, hər bir şirkət fəaliyyətini gerçəkləşdirdiyi hər bir ölkədə özünü eyni cür aparır. Hansı şəraitdə fəaliyyət göstərdiklərindən asılı olmayaraq, şirkətin məlumatları açıqlamaqla bağlı qərarları  onun qeydiyyata alındığı ölkənin qanunvericilik şərtlərindən asılıdır ki, bura da aid olduğu ölkənin normativ tələbləri daxildir. Eləcə də, şirkətin hansı ölkədə kapitalını istifadə etməsindən asıldır ki, bura da fond birjalarının tələbləri aiddir.

Hesabatda bildirilir ki, bəzi şirkətlər informasiyaların açıqlanmasını məhdudlaşdıran və ya şəffaflığın təmin olunması istiqamətində birbaşa tədbirləri dəstəkləməyən dövlətlərdə fəaliyyət göstərdikləri halda belə, mütəmadi olaraq məlumatları açıqlayırlar. Misal olaraq  «Statoil Hydro»nun Anqoladakı və ya «Talisman Energu»nin Əlcəzairdəki fəaliyyətdəri sadalanır. Bu da resursların sahibi olan ölkələrdə informasiyaların açıqlanması ilə bağlı məhdudiyyətləri aşa bilməməklə bağlı şübhələri dağıdır.

Azərbaycanda neft şirkətlərinin aldığı qiymətlər arasında kəskin fərq

Tİ-nin hesabatında diqqətçəkən məqamlardan biri də budur ki, bəzi ölkələrdə məlumatların açıqlanmasına dair yüksək və aşağı göstərici nümayiş etdirən şirkətlər arasında çox kəskin fərqlər aşkarlanıb. Bu sırada Əlcəzair, Çin, İndoneziya, Qazaxsatan, Malaziya və Venesuela kimi dövlətlərlə yanaşı, Azərbaycanın da adı çəkilir. Hesabatda bildirildir ki, bu ölkələrdə şəffaflığın təmin olunmasına dair bəzi şirkətlərin yüksək göstəricilər nümayiş etdirməsi göstərir ki, mövcud şəraitdə şəffaflığı yüksək səviyyədə təmin etmək olar. Təbii ki, şirkətlərin özünün arzusuyla.

bp Azərbaycandakı şəffaflıq dərəcəsinin orta göstəricisini çox qabaqlamır

Görəsən,  Azərbaycandakı şəffaflıq göstəricisinin orta balı nə qədərdir? Hesabata görə, bp ölkə üzrə örta baldan daha yüksək göstəricini təkcə Rusiya Federasiyasında nümayiş etdirib. Azərbaycana gəlincə, bp burada ölkədə mövcud olan orta şəffaflıq göstəricisini çox da üstələyə bilməyib. Ümumiyyətlə, şəffaflıq məsələsində bp-nin  «StatoilHydro»ya çatmasına çox var. Venesuela, Əlcəzair, Anqoladakı fəaliyyətiylə bağlı şəffaflıq göstəricilərinə görə, bp ən aşağı balı alıb. Ən yüksək şəffaflıq göstəricisini isə bp  yalnız Rusiya Federasiyasındakı fəaliyyətində nümayiş etdirib. Norveç, ABŞ, Qazaxstan, İndoneziyada isə Azərbaycanda olduğu qədər şəffaf ola bilib.

Azərbaycandakı şəffaflıq orta göstəricisindən ən aşığa balı isə İNPEX alıb. «Exxon-Mobil» isə Azərbaycanda özünü yalnız Nigeriyaya nisbətdə azacıq yaxşı aparmaqla, orta göstəricidən aşağı bala layiq görülüb. Fəaliyyətilə bağlı şəffaflığına görə bu şirkətlə eyni dərəcəli balı isə «Devon Energy» paylaşdırır.

Ən qeyri-şəffaf neft şirkətlərinin bir çoxu Azərbaycanda

Tİ gəlirlərinin şəffaflığı ilə bağlı yüksək, orta və aşağı ballar almış şirkətləri qruplaşdıraraq xarakterizə edib. Ən aşağı balı almış xarici şirkətlər yalnız coğrafi regionlara görə məlumatları açıqlayan, gəlirlə bağlı məlumatları qapalı saxlayan qrupda  China National Offshore Oil Corporation (CNOOC), China National Petroleum Corporation (CNPC), «Devon Energy», «Exxon-Mobil», İNPEX, «Lukoil» kimi şirkətlərin adı çəkilir. Bu şirkətlərin bir çoxu Azərbaycanda fəaliyyət göstərir. Qubad bəy də beynəlxalq neft şirkətlərinin hesabatdakı yerinin adekvat olduğunu bildirib və Azərbaycanda ən qapalı şirkətlərdən birinin məhz «Exxon-Mobil» olduğunu vurğulayıb.

Şirkətlərin şəffaflıq səviyyəsi təmsil etdikləri ölkələrin gerçək demokratiyasına adekvatdır

Himayət xanım Tİ-nin əldə etdiyi bu nəticələrə münasibətini bildirərək vurğulayıb ki, qurum gerçəkdən də Azərbaycanda fəaliyyət göstərən şirkətlərin şəffaflığı sahəsində reallığı aşkarlayıb: «Əslində, biz dəfələrlə bildirmişik ki, bp, «Exxon-Mobil» və s. bu kimi şirkətlərin fəaliyyəti Azərbaycandakı mühitin və milli şirkətlərin qeyri-şəffaflığı fonunda  müqayisədə daha açıq, daha şəffaf şirkətlər təəssüratı yaradır. Bəli, mən təsdiq edirəm ki, bp ARDNŞ-dən daha şəffafdır, burada bəzi informasiyaların cəmiyyət üçün əlçatanlığı təmin olunur. Lakin mən ona da əminəm ki, fəaliyyət göstərdiyi inkişaf etmiş ölkələrdə bp-nin şəffaflıq parametrləri Azərbaycandakından və yaxud Azərbaycan kimi ölkələrdən çox-çox fərqlidir. Biz bunu Tİ-nin hesabatındakı Anqola, Azərbaycan və Rusiyanın müqayisəsində də görürük. Təbii ki, Rusiya kimi və ya ondan daha güclü iqtisadiyyatı olan inkişaf etmiş başqa bir ölkədə bp-nin fəaliyyəti tədqiq olunsaydı,  yenə biz şirkətin Azərbaycanda nə qədər «şəffaf» olduğunu görəcəkdik». Himayət xanım hesab edir ki, həm də təkcə şəffaflıq səviyyəsi ilə deyil, bp kimi şirkətlərin  cəmiyyətlə hesablaşma, ona sayqı, onun qarşısında məsuliyyət, sosial problemlərin həllinə qatqı səviyyəsi  də inkişaf etmiş ölkələrdə Azərbaycanda olduğundan qat-qat yüksəkdir: «Məncə, Amerika, Böyük Britaniya kimi ölkələri təmsil edən şirkətlərin şəffaflıq səviyyəsinə görə, orta və aşağı balları, Norveçi təmsil edən şirkətin isə en yüksək ballları alması demokratiya, açıq cəmiyyət və şəffaflıq təbliğatçılarının əsl niyyət və mahiyyətlərini sərgiləyən daha bir fakt kimi dəyərləndirilməlidir».

Tİ-nin tövsiyələri

Tədqiqatdan əldə etdiyi nəticələrə söykənən Tİ tövsiyələr verib. Bunlardan birincisi odur ki, qurum neft və qaz şirkətlərinə bütün ölkələrdə gəlirlərlə bağlı bütün məlumatların açıqlanmasını tövsiyə edir. Dana sonra qurum şirkətlərin qeydiyyata alındığı hökumətləri və aidiyyatı tənzimləyici orqanları təcili olaraq gəlirlərin şəffaflığı ilə bağlı informasiyaların açıqlanmasının öz ərazilərində olduğu kimi, xarici dövlətlərdə də təmin olunması məsələsinin əsas öhdəliklər sırasına salınmasını vacib sayır. Tİ bu məsələ ilə bağlı Kanada və Norveç hökumətlərinin müsbət təcrübəsini misal gətirir. Qurum həmçinin hökumətlərə ərazilərində fəaliyyət göstərən neft şirkətlərindən gəlirlərin şəffaflığı ilə bağlı bütün məlumatları çap etməsini tələb edən normaların müəyyənləşdirilməsini tövsiyə edir. Və son olaraq, Tİ hesab edir ki, məlumatların açıqlanmasının beynəlxalq standartlarının müəyyənləşdirilməsi yolu ilə tənzimləyici orqanlar və şirkətlər gəlirlərin şəffaflığı ilə bağlı məlumatların doğlunluğunu, əlçatanlığını  və  bütün sahələrdə müqayisə olunmaq imkanlarını təmin etməlidirlər.
İnsafən, Tİ-nin tövsiyələri kifayət qədər demokratik görünür. Ancaq onlara nə dərəcədə əməl edilib-edilməməsi  çox zaman və iş tələb edən məsələdir.  Tİ şirkətlərin gəlirlərin şəffaflığını nə dərəcədə təmin etməsi ilə yanaşı, hökumətlərin də şəffaflığı ilə bağlı qiymətləndirmə aparsaydı, daha maraqlı olardı. Ölkələrin çoxsaylı ictimai qurumları, hökumət və şirkətlər arasında imzalanmış memorandumlara görə, hər kəs ödədiyini açıqlamalıdır. Təəssüf ki, bu gün Azərbaycan təcrübəsində hələ ki, bunun tam təmin olunması mümkün deyil. Bizlərə yalnız ödəyən olan şirkətlərlə  alan olan hökumətlərin öz aralarında razılığa gələrək açıqladıqları rəqəmlərə baxmaq nəsib olur. Bu isə hələ ki şəffaflıq deyil.

Şəhla Əbusəttər/AJASH.org

Hacıbala müəllim göstəriş verərkən.

Çadırın içərisində olan güllər aydınca görünür.

Hamı işləyir.

Müəllimlər də işləyirlər.

Qızğın iş gedir.

Hacıbala müəllim bu qədər işin arasında vaxt tapıb şəkil də çəkdirdi.

Hacıbala müəllimin işçiləri.

Tədbir üçün qurulan səhnə.

Heydər Əliyevin abidəsi.

Bizim Hacıbala müəllim.

Abutalibovun telefonu susmaq bilmirdi.

İşin çoxluğu, vaxtın azlığı, bir tərəfdən də məsuliyyət.
Siz olsaydınız, əsəbi olmazdınız?

Reportajımızın sonunda isə məşhur mahnının sözləri yadımıza düşdü.

Миллион миллион миллион алых роз
Из окна из окна из окна видишь ты
Кто влюблен кто влюблен кто влюблен и всерьез
Свою жизнь для тебя превратит в цветы…

Elvin /AJASH.org

İcma üzvlərinin dediyinə görə, müəyyən müddət şirkət rəhbərliyinə edilən çoxsaylı müraciətlər nəticəsiz qalıb. Salyan rayonunun paytaxtdan uzaqda olması, həmçinin vətəndaş cəmiyyətinin qeyri-fəallığı problemlərin həllinin yubadılmasına səbəb olub.Vətəndaşların fəallığının artirilması və qarşılaşdıqları problemlərin həllində  bilavasitə özlərinin iştirakının təmin edilməsi məqsədilə Açıq Cəmiyyət İnstitutu tərəfindən yaradilan Vətəndaş Nəzarəti Şəbəkəsinin Salyan üzrə əlaqələndiricisi Emil Məmmədovun verdiyi məlumata görə, onların təşəbbüsü ilə “Salyan OİL” ərazidəki yolların bərpasına başlayıb: “Salyanda fəaliyyət gostərən Vətəndaş Nəzarəti Məntəqəsinin birbaşa təşəbbüsü ilə Ələt-Astara avtomobil yolunun 31-ci kilometrliyindən Əli Bayramlı-Salyan yolunun 17-ci kilometrliyini birləşdirən, 5 kənddə 15 min nəfərə yaxın əhalinin istifadə etdiyi və ”Salyan OİL”şirkətinin təsirinə məruz qalmış 22 km yolun vəziyyəti ilə bağlı monitorinq apardıq. Bundan sonra şirkətlə danışıqlarımız oldu və şirkət ötən ilin dekabrından yolda bərpa işlərinə başlamaq qərarına gəldi”.

Emin Məmmədovun bildirdiyinə görə, bu məqsədlə “Salyan OİL” əməliyyat şirkəti podrarçı təşkilatı olan “İlkin-N” firmasına 22 000 manat pul ayırıb.Yolun ən çox sıradan çıxmış hissəsi  Aydıngün (Milli Məclisin qərarı ilə Yeni Uluxanlı adlanır) kəndinin ərazsisindən keçir: “Yerli icmalar yol probleminin həllində yaxından iştirak edirlər. Yeni Uluxanlının bələdiyyə sədri Qulu Novruzov sakinlərlə birgə çox aktiv şəkildə yolun təmiri prosesinə qatılıb və neft şirkəti ilə danışıqlar aparır. İcma üzvləri ”Salyan OİL” şirkətinin sosial-inzibati ərazi idarəetmə şöbəsinin rəis müavini Mirzəağa Əbilovla gorüşərək yolun bərpasından sonra həllini gözləyən digər problemləri də müzakirə ediblər. Bundan başqa şirkətin fəaliyyətinin Şirvan Milli parkına təsiri və bu təsirlərin aradan qaldırılması yolları barədə söhbət aparılıb.”

“Salyan OİL” şirkətinin təmsilçiləri yerli icmaların sakinləri ilə əməkdaşlıqda və şirkətin fəaliyyəti nəticəsində yaranmış problemlərin birgə həllində maraqlı olduqlarını bildiriblər.

Qeyd edək ki, hazırda “Salyan OİL” əməliyyat şirkəti 22 km-lik Kürsəngi-Yolüstü yolunda  təmir işlərini başa çatdırıb. Yolun təmirdən sonrakı vəziyyəti Vətəndaş Nəzarəti Məntəqəsində Yeni Uluxanlı, İkinci Varlı, Kürsəngi bələdiyyələrinin və icma nümayəndələrinin iştirakı ilə müzakirə edilib. Hazırda “Salyan OİL” əməliyyat şirkəti  Kürsəngi Bələdiyyəsinin torpaqlarında hələ sovetlər dövründə neftlə çirklənmiş ərazilərdə torpağın təmizləməsi işlərini həyata keçirir.

Vətəndaş Nəzarəti Şəbəkəsinin əlaqələndiricisi Esmira Əsədullayevanın verdiyi məlumata görə, “Soros” Fondunun dəstəyilə rayonlarda yaradılmış vətəndaş nəzarəti məntəqələri artıq xeyli nailiyyətlər əldə edə bilib: “Bu, sübut edir ki, vətəndaşların özünün öz problemlərinin həllində təşəbbüs göstərməsi və cavabdeh qurumları problemlərin həllinə cəlb etməsi müsbət nəticələr verir. Bizim də əsas məqsədimiz məhz əhalinin aktiv təşəbbüslərinə dəstək verməklə onları öz problemlərinin həlli üçün səfərbər etməkdir. Bu, vətəndaş cəmiyyəti quruculuğunda vacib mərhələdir”.

Anar Orucov/Ajash.org

Təmir-tikinti büdcəsi

İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım Mərkəzinin rəhbəri Rövşən Ağayev «Büdcə investisiyalarının icrasında mövcud problemlər və qərarlaşmış tendensiyalar» mövzusunda məruzəylə çıxış etdi. Onun sözlərinə görə, büdcədən investisiyalar neft pulları ölkəyə gələndən sonra artmağa başlayıb. Büdcə investisiyalarının sahəvi bölgüsündə nəqliyyat, energetika və sənaye, kommunal sahəyə daha çox vəsait ayrılıb. Nəqliyyat sektoruna 2006-cı ildə 215,4 milyon, 2007-ci ildə 418,4 milyon, 2008-ci ildə isə 603,8 milyon manat vəsait ayrılıb. Yeri gəlmişkən vurğulayaq ki, aqrar sektorun həmin illərdə büdcədən investisiya payı müvafiq olaraq 1,7; 56,4; 20,3 milyon manat olub. İnzibati binaların təmirini və yenidən qurulmasını nəzərdə tutan 150-dən artıq layihəyə büdcədən investisiy a yatırılıb. R.Ağayev 2007-2008-ci illərdə dövlət büdcəsindən əsaslı vəsait qoyuluşu xərcləri üzrə ən iri layihələri diqqətə çatdırdı. Bunlardan paytaxtda yol qovşaqlarının və yol ötürücülərin tikintisinə ayrılmış 327,1 milyon manat; Prezident aparatının İşlər İdarəsinin obyektlərində təmir, tikinti və yenidənqurma işləri üçün 127,0 milyon manat; Əzizbəyov metro dairəsindən Hava Limanına gedən yolun tikintisi üçün 120,0 milyon manat; Heydər Əliyev Mərkəzinin tikintisi üçün 90,0 milyon manat; idman və Olimpiya komplekslərinin tikintisinə 78,9 milyon manat; məişət tullantılarının emalı zavodunun tikintisinə 62,6 milyon manat; Heydər Əliyev adına sarayın təmiri üçün 45,6 milyon manat vəsait ayrıldığını dedi. Maraqlıdır ki, büdcəyə donorluq edən dövlət şirkətləri də 2007-2008-ci illərdə büdcədən yetərincə pay ala bilib. «Azərsu» ASC – 177,3; Xəzər dəniz Gəmiçiliyi - 27,7; «Azəriqaz» YSC - 83,6; AzAL – 53,2; «Azərenerji» ASC – 399,9; «Bakıelektrikşəbəkə» ASC - 97,7; Bakı Metropoliteni – 129,3; Melorasiya və Su Təsərrüfatı ASC – 151,7 milyon manat vəsait alıb. R.Ağayevin sözlərinə görə, investisiya layihələrinin reallaşdırılması ilə bağlı dövlət satınalınmaları sahəsində əlverişli rəqabət mühiti yoxdur. Bir çox böyük layihələrlə bağlı ümumiyyətlə tender keçirilmir. Tenderlər nəinki qapalı keçirilir, habelə onların nəticələri də gizli saxlanılır. Bəzi tenderlər haqda kütləvi informasiya vasitələrində elanlar verilsə də, qaliblər haqda heç bir məlumata rast gəlinmir. Büdcə investisiyalarının tənzimlənməsi ilə bağlı qanunvericiliklərdə boşluqlar olduğunu deyən R.Ağayev layihələrin seçimində «prioritetlik» və «xərc-fayda» prinsipləri nəzərdə tutulmadığını, investisiya layihələrinin uzunmüddətli planlaşdırılmasının prinsip və meyarları ilə bağlı normalar olmadığını, layihələrin seçim qaydalarının məlum olmadığını, bu investisiyaların əhəmiyyətli hissəsinin yönəldiyi əsaslı tikinti və əsaslı təmirlə bağlı xərclərin limitləşdirilməsi ilə bağlı zəruri normaların olmadığını xüsusi vurğuladı. Bundan əlavə kütləvi tikintilər üçün tipik layihələrdən istifadə olunmasının (ümumtəhsil məktəblərinin, səhiyyə məntəqələrinin tipik layihələr əsasında inşa olunması) nəzərdə tutulmadığını dedi: «Kateqoriyasından asılı olaraq hər km yolun çəkilməsi, əsaslı və cari təmiri üçün xərclərin maksimum məbləği də müəyyən edilməyib. Yollar tez-tez təmir olunur. Bakı-Ələt, Bakı-Sumqayıt yolunu misal çəkmək olar». R.Ağayev büdcə investisiyalarının istifadəsi sahəsində formalaşmış meyllərdən də danışdı: «Bir çox hallarda layihələr reallaşdırılması pərakəndə xarakter daşıyır – eyni xarakterli layihələr müxtəlif maliyyə mənbələri hesabına maliyyələşir, investisiya layihələri dövlət büdcəsinin layihəsilə eyni vaxtda hazırlansa da, onlar arasında əlaqə natamam xarakter daşıyır, investisiya büdcəsinin təsdiqilə büdcənin icrasına başlanan təqvim arasında 40-45 gün interval yaranır, investisiya büdcəsinin tərtibi siyasi faktorların təsiri altında baş verir və qeyri-şəffaf, qapalı xarakter daşıyır». Natiq yığıncaq iştirakçılarının diqqətini oxşar layihələrə çəkilən fərqli xərclərə də yönəltdi: «2007-ci ildə ABŞ-ın Azərbaycandakı səfirliyi Əzizbəyov rayonunun Yeni Qala qəsəbəsində 400 nəfərlik şagird üçün  məktəb tikib. Həmin məktəbdə bir şagirdə düşən xərc 638 manat olub. Elə həmin ildə Təhsil Nazirliyinin Saatlı rayonunun Cəfərxan kəndində tikdiyi 400 yerlik məktəbdə bir şagirdə düşən xərc 1870 manat olub. 2008-ci ildə Bakının Zabrat qəsəbəsində 1000 məhbusluq istintaq təcridxanası üçün 20 milyon dollar (17 milyon manat) vəsait ayrılıb. 2007-ci ildə Gürcüstanda istifadəyə verilən 4000 məhbusluq həbsxana 25 milyon dollara başa gəlib. Lənkəranda əlillər üçün 2006-2007-ci illərdə tikilən 24 mənzilli binaya 1355,7 min manat, Qazaxda tikilən 24 mənzilli binaya 621 min manat vəsait xərclənib, fərq 734,7 min manatdır». Onun sözlərinə görə, investisiya xərclərinin təsnifatı verilmir və Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə aparılan bölgü açıqlanmır. NK, Maliyyə Nazirliyinin və başqa qurumların İnternet resurslarında bu barədə məlumat olmur. Layihələrin icrasına dövlət nəzarəti çox zəif, ictimai nəzarət imkanları isə çox məhduddur. Bütün bunlar da layihələrin şişirdilməsinə və korrupsiyaya, inflyasiyaya, sosial təbəqələşməyə və yoxsulluğun artmasına gətirib çıxarır. R.Ağayev vurğuladı ki, 2008-ci ildə 978 layihəyə büdcədən investisiya yatırılacaq.

Havaya sovrulan milyonlar

Azad İqtisadiyyata Yardım Mərkəzinin rəhbəri Zöhrab İsmayılın sözlərinə görə, bütün bu layihələrin qiymətləndirilməsi üçün iqtisadi inkişaf və maliyyə nazirlikləri 50 nəfər ayırıb: «Bu qədər adamın 978 layihəni necə qiymətləndirməsi maraq doğurur. Bu layihələrin təkcə oxunması üçün bir neçə ay gərəkdir. Ümumiyyətlə bu layihələrin səmərəliliyini görmürük. 2004-2008-ci illərdə dövlət büdcəsindən investisiya xətti ilə 6 milyard manata yaxın xərc nəzərdə tutulsa da, hansısa problemin fundamental həlli gözə dəymir. Paytaxtda yol qovşaqlarının tikintisi davam edir, yenə pullar ayrılır, amma tıxac problemi  həll edilməyib».

Q.İbadoğlu dövlətin demək olar bütün sahələrə nəzarəti əldə saxladığını dilə gətirdi: «Baxmayaraq ki, dövlət bazar iqtisadiyyatına sadiq olduğunu bildirir, amma dövlət təşkilatlarının icraçı funksiyasında proseslərə cəlb edilməsi güclənir. İşıq pulunu, su pulunu, qaz pulunu dövlət yığır. Bu da sonda iqtisadiyyatın balanslaşdırılmış inkişafına əngəl yaradır. Biz infrastruktur layihələrin əleyhinə deyilik, amma bunların bir iqtisadi bazası olmalıdır. Səadət Sarayının təmirinə 22 milyon pul ayıran dövlət, alimlərin əmək haqqının artırılması üçün gərək olan 12 milyon manatı «tapa» bilmir. Xarici borcların artımı ilə də ÜDM-in artımı arasında elə bir fərq yoxdur».

Neftçilərin Hüquqlarını Müdafiə Təşkilatının rəhbəri Mirvari Qəhrəmanlı sadalanan faktlarlarla bağlı Respublika prokurorluğuna və Korrupsiyaya qarşı mübarizə idarəsinə müraciət olunub-olunmadığı sorusuna cavabında məruzəçi bildirdi ki, KİV-də işıqlandırılan bu məsələlərlə bağlı həmin qurumların məlumatlı olduğunu nəzərə alaraq müraciət edilməyib.

Sonra Araşdırmaçı Jurnalistlər Şəbəkəsinin üzvü Çingiz Sultansoy, Soros fondunun Bakı nümayəndəliyinin rəhbəri Fərda Əsədov, Məhərrəm Zülfüqarlı və başqalarının məruzə ilə bağlı sualları cavablandırıldı.

Avtoritarizmə xidmət edən layihələr

Sərbəst müzakirələr zamanı AXCP sədri Əli Kərimli sadalananların dəhşətlt faktlar olduğunu, belə faktların normal ölkələrdə hökumətin istefasına gətirib çıxardığını dedi: «Təəssüf ki, bu hakimiyyət bütün başqa hisslər kimi xalqımızın təəccüblənmək hissini də əlindən alıb, onu təəccüblənməməyə alışdırıb. Mirvari xanım faktları aidiyyəti qurumlara verməyi təklif edir, kimdən kimə şikayət edəsən,  bütün bunların hamısının arxasında onlar dayanır. Tendersiz layihələr də bu gün heç kimi təəccübləndirmir. Bu gün ölkədə real səlahiyyəti olan nə parlament var, nə də məhkəmə hakimiyyəti. Burda sadalanan 7 əsas layihənin hamısı təmir-tikinti ilə bağlı layihələrdir. Körpülər, Olimpiya Kompleksləri avtoritarizmin maddiləşməsinə xidmət edir. Bütün bunlar avtoritarizmin simvollarıdır. Azərbaycanda «analoqu olmayan inkişafı» xaricilərə göstərmək üçün yaradılır. Həqiqətən də bu gün Azərbaycanda analoqu olmayan hökumət var. Xalqını səfalət içərisində yaşadan, xarici dövlətləri enerji resursları ilə təmin edən, öz vətəndaşınısa işıqsız, qazsız qoyan bir hökumət var. Oğru evə girəndə əvvəlcə ev sahibinin ağzını bağlayır, bu gün bu iqtidar həmin yolla gedir, müstəqil telekanal yoxdur, müstəqil qəzetlər hər cür basqıya məruz qalır. Bunlar da həmin yolu seçiblər. Çalışırlar ki, neft pullarını elə xərcləsinlər ki, geri qayıtmasın, xalq aza qane olsun, təqaüdə möhtac qalsın».

Müsavat başqanı İsa Qəmbər çıxışlarda vurğulanan ictimai nəzarətin gücləndirilməsi fikriylə həmrəy olduğunu dedi: «İctimai nəzarətin mahiyyətini təşkil edən əsas məsələlərdən biri əks reaksiyadır. İlham Əliyev başda olmaqla bu rejim heç vaxt reaksiya vermir. Hələ ötən il hökumətin illik hesabatı müzakirə olunarkən bizim deputat qrupu  hökumətin istefasını tələb etmişdi. Milli Məclis rejimin tam nəzarəti altında olduğu üçün belə qərarlar qəbul etmək iradəsi yoxdur. Bu halda bütün məsuliyyət bu hökuməti formalaşdıran İlham Əliyevin üzərinə düşür. Hökuməti istefaya göndərməməklə İlham Əliyev ölkədəki korrupsiyanın, rüşvətxorluğun, oğurluğun məsuliyyətini öz üzərinə götürmüş olur».Vəziyyətdən çıxış yolunu İ.Qəmbər ölkəni özəl müəssisə kimi istismar edən bu hakimiyyətin getməsində görür, bunun yolunu seçkilərdə, vətəndaş cəmiyyətinin fəallaşmasında, prinsipial, ardıcıl mübarizədə gördüyünü dedi: «Bu hakimiyyət, onun məddahları açıq diskussiyaya hazır deyil».

«Turan» informasiya agentliyinin direktoru Mehmən Əliyev 2004-cü ildə sayğaclar quraşdırıldığı zaman bu işi tendersiz həyata keçirmək istəyirdilər, bizim müdaxiləmiz nəticəsində tender elpn olundu və 25 milyon dollara qənat edildi. Onun fikrincə, vətəndaş cəmiyyəti, siyasi partiyalar bu məsələlərdə xüsusi fəallıq göstərməlidir.

Daha sonra Sərdar Cəlaloğlu, Zərdüşt Əlizadə, millət vəkili Vahid Əhmədov çıxış etdi. Sonuncu çıxış edən Azər Mehtiyev bu məsələlərin müzakirəsinin onlar üçün də çətin olduğunu dedi, eyni zamanda vurğuladı ki, investisiyaların qiymətləndirilməsi üçün kriteriyalar müəyyənləşməyib: «Bu gün büdcədən 120 milyon manat hava limanına gedən yolun tikintisi üçün ayrılıb, amma heç kim qarantiya verə bilməz ki, aeroport sabah dəniz limanı kimi köçürülməyəcək… Nəzərə alın ki, bu gün burada sadalananlar dəhşətli faktrlar deyil, dəhşətli faktlar bir neçə ildən sonra olacaq».

Tədbirə yekun vuran Qubad İbadoğlu növbəti konfransın Neft Fondu, yaxud Neft Şirkətinə həsr olunacağını dedi.

Rövşən Hacıbəyli / Ajash.org

Azərbayсanda dövlət büdсəsinin bu durumu ölkədə günü gündən dərinləşən və artan yoxsulluğun özünü  daha da qabarıq büruzə verməsini təmin edir. Hökumətin açıqladığı saxta statistik rəqəmlərlə yoxsulluğun azaldılması barədə yalan məlumatları elə hökumətin özünün altına imza atdığı bir çox rəqəmlər təkzib edir.

Son illər büdсə investisiyalarının artan xətt üzrə olduqсa dinamik inkişafı Milli Büdсə Qrupunun araşdırmalarında da diqqət mərkəzində olub. Nəzər saldıqda görürük ki, 2008-сi ildə 2005-сi ildəkindən 18 dəfə artıb. Yaxın 3-4 ildə də büdjənin yüksələn xətlə inkişafı gözlənilir. Vurğulamaq lazımdır ki, büdсənin bu kəskin artımı məhz neft pullarının artmağa başlaması ilə əlaqədardır. Belə ki, ekspertlərin dili ilə desək, Azərbayсan büdсəsi neft qoxuyur. Həm də həddindən artıq. Təəssüf ki, hökumət tükənmə zamanı o qədər də uzaqda proqnozlaşdırılmayan neft pulllarının səmərəli xərсlənməsi üçün nəinki hər hansı addım artır, əksinə, qeyri-səmərəli xərсləmə xəttini tutaraq. Hələ ki, hər il daxil olan vəsaiti elə həmin ildə xərсləməyə çalışır.

Dövlət büdсəsində büdсə investisiyalarının faiz nisbəti də 2006-сı ildə 2005-сi  ildəkindən 3,1, 2007-сi ildə 4,1, 2008-сi ildə isə 4,5 dəfə artaraq sonuсda 33,4% təşkil edib. Bu da dövlət büdсəsinin üçdən bir hissəsinin büdjə investisiyalarına yönəldildiyi deməkdir. Araşdırmalar təsdiqləyir ki, ÜDM, büdcə xərcləri və büdcə investisiyaları arasında 2004-2008-ci illər arasında ən dinamik sıçrayış büdcə investisiyalarının olub.

Ekologiya ən son yerlərdə

Büdcə araşdırmaları göstərir ki, ayrı-ayrı istiqamətlər üzrə ayrılmış investisiyaların arasında ən son yeri ekologiya tutur. Belə ki, ekologiyaya 2006-2008-ci illərdə qoyulan investisiyaların ümumi məbləği jəmi 29.2 mln. manat olub ki, bu da ümumi büdcə investisiyalarında cəmi 2.48% təşkil edib. Qeyri-neft sektorunun inkişafı məsələsi daha çox önəmli olan bir zamanda aqrar sahəyə qoyulan 78.4 mln. manat investisiya ümumi büdcə investisiyalarının vur-tut 2.35%-ini təşkil edib. Son üç illik bir müddətdə büdcə investisiyaları arasında ən yüksək yeri nəqliyyat sahəsi tutur ki, bu da 1237.6 mln. manat olub. Bu sahəyə qoyulan investisiyaların ümumi büdcə investisiyalarında faiz payı  2006-2008-ci illərdə 24.4-21.8 arasında tərəddüd edib. Nəqliyyat sahəsindən sonra istiqamətlər üzrə investisiyaların yüksək məbləğləri və büdcə investisiyalarındakı yüksək pay faizinə görə yerləri siyahıda energetika və sənaye, kommunal,  təhsil, su ehtiyatları və irriqasiya, mədəniyyət sahələri tutur. Hökumətin xüsusi diqqqət yetirdiyi bu siyahida səhiyyə və idman sahələrinin paylaşdığı yerlər bərabər sayıla bilər.

Layihələr çox… diqqət mərkəzində olan sahələr arasında önəmlilər yox

2008-ji ildə investisiyalar hesabına reallaşdırılacaq layihələrin sayı 978-dir. Bu layihələrdən ən çoxu təhsil sahəsi ilə bağlıdır. Maraqlıdır ki, təhsil sahəsi ilə bağlı layihələrin sayı (282 layihə) digər sahələr üzrə olan layihələrdən ən azı 3 dəfə çoxdur. Mədəniyyət və idmanla bağlı 87, melorasiya və irriqasiya ilə bağlı 85,  sosial təminat sisteminin inzibati idarəçiliyi ilə bağlı 75, nəqliyyatla bağlı  58, içməli su təcizatı və kanalizasiyalar sistemi ilə bağlı 55, səhiyyə ilə bağlı 36, ədliyyə sistemi ilə bağlı 33, təhlükəsizlik və ictimai asayişin qorunması ilə bağlı 3 layihə həyata keçiriləcək. Bunlardan əlavə müxtəlif kiçik istiqamətlərə yönəldiləcək 256 layihə digər layihələr adı altında açıqlanır ki, bu digərlərin nədən ibarət olduğu detallı bildirilmir.

Yollara döşənən pullar

2007-2008-ci illərdə dövlət büdcəsinin əsaslı vəsait qoyuluşu xərcləri üzrə ən iri layihələr paytaxtda yol qovşaqlarının və yol ötürücülərinin tikintisi ilə bağlı olub. Bu layihəyə 327,1 milyon manat investisiya qoyulub. Prezident Aparatının İşlər İdarəsinin obyektlərində təmir, tikinti və yenidənqurma işləri ilə bağlı layihəyə 127, Əzizbəyov metro dayirəsindən hava limanına gedən yolun tikintisinə 120, Heydər Əliyev adına biznes mərkəzinin tikuintisinə 90,  idman və olimpiya komplekslərinin tikintisinə 78,9, məişət tullantılarının emalı zavodunun tikintisinə 62,6 və Heydər Əliyev adına sarayın təmirinə 45.6 milyon manat investisiya nəzərdə tutulub. Diqqət yetirdikdə görərik ki,  son iki ildə 851 milyondan artıq investisiya qoyuluşu edilən bu böyük layihələrin gələjəkdə təkrar maliyyə gətirmək itmkanları çox geniş deyil. Müəyyən qədər maliyyə gətirə biləjək bu layilərin başa çatdırıldıqdan sonra bəlli bir kütlənin işlə təmin ediləcəyi məsələsindən isə söhbət gedə bilməz. Bu isə o deməkdir ki, ola bilsin ki, bu gün qoyulan bu investisiyalar gələjəkdə hələ ki, şəffaf olmayan və səmərəli xərjlənmək anlayışından çox uzaq olan büdcəyə müəyyən gəlirlər gətirəcək. Ancaq bu layihələrdən gələcəkdə əhalinin davamlı yararlanmaq imkanı olmayacaq. Məsələn ödənişli yollara hər bir vətəndaş gələcəkdə də vəsait yatıracaq, ancaq garsılığında heç nə almayacaq. Bütün bunlar bir daha investisiyaların gələjəkdə insanların rifahının yaxşılaşdırılması ilə bərabər, həm də onlara xidmət edən səmərəli layihələrə istiqamətləndirilmədiyini söyləməyə əsas verir.

Sağ cibdən sol cibə

Büdcəyə donorluq edən dövlət şirkətlərinə büdcədən ayrılan vəsaitlərin məbləqlərinə baxdiqda vəsaitlərin sağ cibdən sol cibə atıldığına əmin olmaq mümkündür. 2007-2008-ci illərdə büdcədən ən çox vəsait «Azərenerji» ASJ (399.9 milyon manat),  «Azərsu» ASJ (177.3 milyon manat), Melorasiya və Su Təsərrüfatı ASJ (151 milyon manat) və Bakı metropoliteninə (129.3 milyon manat) ayrılıb. Bu sıralamada sonrakı yerləri «Bakelektrikşəbəkə» ASJ (97.9 milyon manat), «Azəriqaz» QSJ (83,6 milyon manat), AzAL (53.2 milyon manat) və Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi (27,7 miylon manat) tutur. Rəqəmləri toplasaq, görərik ki, iki ildə dövlət büdcəsindən büdcəyə donorluq edən  dövlət şirkətlərinə 1120.6 milyon manat vəsəait ayrılıb. MBQ-nun araşdırmalırana görə, bu rəqəm donor şirkətlərin büdcəyə ödədiyi rəqəmlərdən diqqət çəkəcək qədər çoxdur.

«Qanunda oğru» prinsipləri

Bütün sadalanan və bundan sonra hələ sadalayacağımız vəsait selinin axını bir sıra qanunvericilik aktları ilə tənzimlənir ki, bu da proseslərin qanuni olmasını deməyə əsas verir. Bu qanunvericilik aktları  sırasına  «İnvestisiya Fəaliyyəti haqqında» Qanun, «Dövlət satınalmaları haqqında» Qanun,  «Büdcə sistemi haqqında» Qanun, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin «Dövlət büdcəsinin tərtibi və icrası Qaydaları», «Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi tərəfindən dövlət maliyyə nəzarətinin həyata keçirilməsi qaydaları haqqında Təlimat» kimi sənədlər daxildir. Büdcə vəsaitlərindən invenstisiyalarını «qanunda oğru» prinsipləri ilə müqayisə etmək kifayət qədər uğursuz görünsə də, sadəcə bundan yaxşı ifadə seçimi tapmadım.

Azərbaycanda qanunlar «bəs» deməyincə dartıla bilir

Əslində bütün bunlara şərait yaradan yuxarıda sadaladığımız qanunvericilikdəki boşluqlardır. Belə ki, MBQ-nun apardığı araşdırmalara görə, layihələrin seçimində «prioritetlik» və «xərc-fayda» prinsipləri nəzərdə tutulmur, invenstisiya layihələrinin uzunmüddətli planlaşdırılmasının prinsip və meyarları ilə bağlı normalar yoxdur. Eləcə də layihələrin ekspertizası ümumi şəkildə nəzərdə tutulsa da, bu cür ekspertizaya qarşı tələblər tamamən qeyri-müəyyəndir. MBQ ekspertləri eləjə də hesab edirlər ki, büdjə invenstisiyalarının texniki-iqtisadi əsaslandırılmasına qarşı tələblər yoxdur, layihələrin seçim qaydaları məlum deyil, büdcə invenstisiyalarının effektivliyinin qiymətləndirilməsinin meyar və prinsipləri aydın deyil və xüsusilə büdjə invenstisiyalarının əhəmiyyətli hissəsinin yönəldildiyi əsaslı tikinti və əsaslı təmirlə bağlı xərclərinin limitləşdirilməsi ilə bağlı zəruri normalar yoxdur.

ABŞ Azərbaycanda bir uşağa Təhsil Nazirliyinin xərclədiyindən  3 dəfə az pul xərcləməklə məktəb tikir

Kütləvi tikintilər üçün tipik layihələrdən istifadə olunması nəzərdə tutulmur ki, bu da səhiyyə məntəqələri və təhsil müəssisələrinin tikintisində bəzi diqqətçəkən məqamlara gətirib çıxarır. Eyni ildə tikilən və həcm və tipii eyni olan ayrı-ayrı iki tikintinin dəyəri arasında çox böyük fərqlər olur. MBQ ekspertlərinin araşdırmalarına görə, eyni ildə ABŞ səfirliyinin tikidirdiyi məktəbdə bir şagirdə düşən xərc 638 manatdırsa, Təhsil Nazirliyinin tikdirdiyi məktəbdə bir şagirdə düşən xərc 1870 manat olub. Təhsil Nazirliyinin «Məktəb tikintisi Proqramı»nın reallaşdırılmasına dair aparılmış jurnalist araşdırmalarının nəticələrinə görə, məktəblərin əksəriyyəti heç müasir standartlara uyğun tikilmir – idman zalı, metodiki kabinələr, hətta kitabxanalar üçün otaqlar ümumiyyətlə nəzərdə tutulmur, bəzən sinif otaqları belə məktəbin tutumuna cavab vermir, kommunal şərait nəinki müasir standartlara uyğunlaşdırılmır, hətta bəzən ümumiyyətlə nəzərdə yaradılmır. Əvvəlki illərdə Şəki, Göyçay və Xaçmaz rayonlarında sözügedən Proqram çərçivəsində görülmüş işlər monitorinq ediləkrək bütün bunlar aşkarlanmış və bununla bağlı ayrıca yazı da dərj olunmuşdu. Göyçayda isə tikildiyi barədə hesabat verilən bir məktəb ümumiyyətlə tikilməmiş, sadəcə köhnə məktəb binası üçün kiçik yardımçı bina inşa olunmuşdu. Maraqlıdır ki, daha çox korrupsiya faktları aşkarlanan və bu barədə dəfələrlə məsələ qaldırılmasına baxmayaraq, ən çox investisiya layihələri məhz Təhsil Nazirliyinin payına düşür.

Yaxud Gürcüstan bir məhbusa Azərbaycandan 14 min dollar az pul xərcləyərək təcridxana tikir.  Eləcə də eyni ildə Lənkəranda əlillər üçün tikilmiş 24 mənzilli bina Qazaxda tikiləndən eyni tutumlu binadan 2 dəfə baha başa gəlib.

Daha sonra kateqoriyasından asılı olaraq hər km yolun çəkilməsi, əsaslı və cari təmiri üçün xərclərin maksimum məbləği müəyyən edilməyib. Yol tikildikcə bəzən nəzərdə tutulduğundan da qat-qat baha başa gəlirsə, hökumət bünü çox normal qarşılayır. Ümumiyyətlə qəbul edilən layihələrdə dəyər limiti ilə bağlı hər hansı müzakirə və ya etiraz səsləndiyi ijtimaiyyət tərəfindən müşahidə olunmayıb. Həmçinin yol tikintisinə qarşı keyfiyyət normaları - onların fiziki standartları natamam xarakter daşıyır. Yol infrastrukturu üçün zəruri olan təmirarası müddətlər və yeni yolların istismarı müddətləri limitləşdirilməyib. Türkiyənin paytaxtı Ankarada böyük şəhər bələdiyyəsinin şəhərin gur yerlərindən birində tikdiyi böyük keçidin birini hətta 70 günə başa çatdırıldığı halda (keçi delə bu müddətin şərəfinə «70 gün keçidi» adlandırılıb – müəl.) Bakıda avtomobil yollarındakı keçidlərin tikilməsinə bir il və ya daha artıq zaman sərf olunur.

Formalaşmış meyllər

Bütün sadalanan hallar o qədər davamlı olmuş və təcrübədən keçirilmişdir ki, artıq büdjə investisiyalarının istifadəsi sahəsində  müəyyən meyllin formalaşdığı bildirilir. MBQ ekspertlərinin araşdırmalarına görə, adətən layihələrin reallaşdırılması pərakəndə xarakter daşıyır və eyni xarakterli layihələr müxtəlif mənbələr hesabına maliyyələşir. Daha sonra investiysiya layihələri dövlət büdcəsinin layihəsilə eyni vaxtda hazırlanırsa da, onlar arasındakı əlaqə natamam xaraktr daşıyır, investisiya büdcəsinin təsdiqi ilə büdcənin icrasına başlama təqvimi arasında 40-45 gün interval yaranır.

Ekspertlərin həmçinin dəfələrlə toxunduğu məqam  investisiya xərclərinin iqtisadi təsnifatının təqdim edilməməsi meyllərinin formalaşmasıdır. Eləcə də investisiya layihələrinin reallaşdırılması ilə bağlı dövlət satınalmaları sahəsində əlverişli rəqabət mühiti yoxdur. Formalaşmış meyllərdən biri də tenderlərin qapalı keçirilməsi, eləcə də onların nəticələrinin açıqlanmamasıdır. Ekspertlər həmçinin investisiya büdcəsinin tərtibinin siyasi faktorların təsiri altında baş verməsi və qeyri-şəffaf, qapalı xarakter daşıması kimi meyllərin də formalaşdığını bildirirlər.

Seçki ilində dəyişikliklər gözlənilə bilərmi?

Əslində, seçki ili olması ilə bağlı büdcə şəffaflığı sahəsində ciddi dəyişikliklərin baş verəcəyini gözləməyə dəyməz. Ancaq, ictimaiyyətin davamlı tələbləri, bütün sadalanan tendensifaların davamlı olaraq yerli və beynəlxalq ictimaiyyətə açıqlanması bəlkə də hökuməti bü məsələlərdə kiçik güzəştlərə getməyə sövq edə bilər. Bu gün ictimaiyyətin tələbi büdcə investisiyalarının effektivliyini artırmaq, onların şəffaflığının  və hesabatlılığın təmin olunması istiqamətində hökuməti öz məsuliyyətini hiss etməsidir.

Bu gün investisiya xərclərinin təsnifatı verilmir və Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə aparılan bölgü açıqlanmır. Hökumətin ayrı-ayrı məsul qurumlarının İnternet resurslarında bu barədə məlumat ələd etmək mümkün deyil. Həmçinin layihələrin icrasına dövlət nəzarət sistemi olduqca zəifdir və o mövcud olan sistem də demək olar ki, işləmir. Bir tərəfdən ijtimai nəzarət imkanları olduqca məhduddur, digər tərəfdən isə vətəndaş cəmiyyəti mövcud imkanlardan ya həmişə istifadə etmir, ya da passiv istifadə edir. Bütün bunlar isə hökumətin ictimaiyyət qarşısındakı hesabatlılıq məsuliyyətini hiss etməsinə təsir göstərə bilmir və nəticədə hökumət ictimaiyyətə hesabat verməyə borjlu olduğunu heç xatırlamaq belə istəmir.

«Hesabatlılıq»

Milli Məclisə büdcə ilə bağlı hesabatda  xərclərin istifadə olunması ilə bağlı detallar əks olunmur, xərclərlə bağlı məlumatlar natamam xarakter daşıyır. MBQ ekspertlərinin araşdırmalarına görə, 2006-cı ildə dövlət büdcəsinin əsaslı vəsait qoyuluşu xərcləri 719.8 mln. manat olduğu halda hökumətin parlamentə verdiyi hesabatda olan ümumi məlumat bu rəqəmin yalnız 579.9 mln. manatını əhatə edib. Alınmış 139.9 mln. manat barədə isə hər hansı hesabıt və açıqlama təqdim olunmur.

Layihə-smeta sənədləri olmayan obyektlərə büdjədən vəsaitlər ayrılıb

Ayrı-ayrı illərdə dövlət büdcəsinin icrası haqqında qanun layihələrinə  Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının rəylərində də qeyri-şəffaflıq, hesabatsızlıq və səmərəsizliklə baqlı məqamlar əksini tapıb. Məsələn 2005-ci ilin dövlət büdcəsinin icrası ilə bağlı qanun layihəsinə Hesablama Palatasının Rəyində göstərilir ki, layihə-smeta sənədləri olmayan obyektlərə, həminin təmir işləri üçün investisiya xərclərindən vəsaitlər ayrılıb (HP-nin 22 may 2006-cı il tarixli iclasının qərarı). Dövlət əsaslı vəsait qoyuluşu xərcləri üzrə nəzərdə tutulan məbləqlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı 2007-ci ilin 9 ayında 21 dəfə (2006-cı ildə 43, 2005-ji ildə 41 dəfə) sərəncamlar verib, investisiya xərcləri üzrə tikiləcək və təmir olunacaq obyektlərin siyahısı və onların əsaslandırılması metodikasında şəffaflıq yetərli deyil, bu xərclər siyahısında olan obyektlər və tikililər layihə-smeta sənədləri olmadan, texniki-iqtisadi və müqavilə qiymətləri hesablanmadan proqnozlaşdırılır. Eləcə də eyni obyektlərə hər il müxtəlif sifarişçi təşkilatlar tərəfindən müxtəlif xərclərin (təmir, bərpa və yenidənqurma, tikinti) proqnozlaşdırılması ilə bağlı məqamlar isə 2008-ci ilin dövlət büdcəsi haqqında qanun layihəsinə Hesablama Palatasının rəyində əksini tapıb.

Fakt göz qabağındadır

Göründüyü kimi, büdjə investisiyaları üzərində nəzarətsizliyin sonuclarını təkcə müstəqil qurumlar və ekspertlər deyil, həmçinin rəsmi sənədlər də təsdiqləyir. Belə olan halda hökumət də etiraf etməlidir ki, büdjə investisiyalarının nəzarətdən kənarda qalaması layihələrin şişirdilməsi və korrupsiya hallarına, infilyasiyaya, sosial təbəqələşmə və yoxsulluğun dərinləşməsinə meydan yaradır. Bu vəsaitlər təkcə bir qrupp məmur və ya hakimiyyət mənsublarının şəxsi büdjəsi deyil, bütün xalqın haqqı çatan dövlət büdjəsinindir. Belə olan halda, hökumət hesabatlılıq vərdişlərinin formalaşdırılmasına kifayət qədər gecikib. Neft pullarının sürətlə artmağa başladığı bir mənamda, gələcəkdə daha da kəskin yoxsullaşmanın yaranmasına səbəb olacaq halların formalaşmasına yol açmamaq üçün  büdcənin hər bir manatı məsuliyyətlə xərclənməli və bu xərclərlərlə bağlı xalq məlumatlandırılmalıdır.  Bir önəmli məqamı da qeyd etmək yerinə düşərdi ki, neft hasilatı ucbatından ekologiya və ətraf mühitin çirklənməsinin çoxdan böhran halını aldığı Azərbaycanda bu sahəyə kifayət qədər diqqət yönəldilməlidir. Hələ 2004-cü ildə Dövlət Neft Fondunun icraçı direktoru Samir Şərifov dövlət başçısının Neft Strategiyasını mediyaya açıqlayan zaman ona neft pullarından ekologiya və ətraf mühitin bərpası üçün nə qədər vəsait nəzərdə tutulduğu barədə sual verilmişdi. S.Şərifov da hökumətin bu məsələni diqqətdən qaçırmadığını bildirmişdi və qeyd etmişdi ki, bu sahəyə vəsaitlərin ayrılması getdikcə artacaq. Təəssüf ki, bu sahəyə ayrılan  və kifayət qədər az olan vəsaitlərin bir çoxu sadəcə səmərəsiz xərclənir. Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, məsələn dövlət başçısının hər gün keçdiyi Qala stansiyası yaxınlığındakı neft buruqlarının çirkab sularından yaranmış böyük göl sadəcə bir-iki qat zibil və üstündən də torpaq örtüyünün tökülməsi ilə «dəfn olunur». Mütəxəsislər bunu bizdən daha yaxşı bilir, neftdən çirklənmiş ərazilər belə təmizlənmir. Bu isə o deməkdir ki, bu işə qoyulmuş milyonlarla vəsait səmərəsiz xərclənir, torpaq zəhərli olaraq qalır. Başqa bir tərəfdən şəhərin hər tərəfində eyni zamanda layihələr üzrə aparılan  tikintilərin ətraf mühitə vurduğu ziyan nəzərə alınmır. Sivil məmləkətlərdə balaca bir tikintinin qoparağacı toz belə hesaba alındığı halda, Bakı artıq 2-3 ildən artıqdır ki, palçıq və toz içində nəfəs alır. Necə deyərlər, qızınmadıq istisinə, kor olduq tüstüsünə.

Şəhla Əbusəttər/Ajash.org

Ekspertin sözlərinə görə, ekoloji problemlər paytaxtdan uzaqda olan yerlərdə xüsüsən acınacaqlı olur: “Bölgələrdə vətəndaş cəmiyyəti üzvlərinin daha çox qeyri-fəal olması hasilat sənayesinin yaratdığı problemlərin həlli üçün mumkün fəaliyyətləri stimullaşdırmır. Dəfələrlə müşahidə olunub ki, bölgələrin  əhalisi hətta üzləşdikləri problemlər baradə danışmaqdan  belə çəkinir, hasilat sənayesi sferasında çalışan böyük şirkətlər isə ətraf mühitə və infrastruktura vurduqları ziyanları aradan qaldırmağa az cəhd göstərirlər”.

O da məlumdur ki, hər bir ölkədə belə vəziyyətin aradan qaldırılması birbaşa vətəndaş təşəbbüslərinin aktivləşməsindən keçir. Ölkədə hasilat sənayesinin mövcud olduğu ərazilərdə vətəndaşların proseslərə nəzarətinin formalaşması məqsədilə Açıq Cəmiyyət İnstitutu Yardım Fondunun Bakı ofisi vətəndaşların öz sosial-iqtisadi problemlərinin həllinə özlərinin cəlb edilməsi məqsədilə Vətəndaş Nəzarəti Şəbəkəsi adlı qurum formalaşdırıb. Qurumun əsas məqsədi hasilat sənayesinin fəaliyyəti ilə əlaqədar təsirlərin aradan götürülməsində vətəndaş cəmiyyətinin iştirakının gücləndirilməsindən ibarətdir.

Vətəndaş Nəzarəti Şəbəkəsinin əlaqələndiricisi Esmira Əsədullayeva hesab edir ki, hasilat sənayesinin təsirlərinə məruz qalan ərazilərdə problemləri vətəndaş fəallığının artırılması, icmanın səfərbər olunması ilə vətəndaş nəzarəti mexanizmini yaratmaqla həll etmək olar: “Qurum QHT nümayəndələri, müvafiq dövlət qurumları və eləcə də hasilat sənayesi ilə məşğul olan şirkətlərin məsul şəxsləri arasında faydalı və işgüzar dialoqun yaradılması üçün səy göstərir. Bu sahədə ilk təşəbbüs 2004-cü ilin aprel və 2005-ci ilin iyul aylarında Açıq Cəmiyyət İnstitutu Yardım Fondu və BP Exploration Limited BP/CQBK-nın fəaliyyətindən doğan təsirlərlə bağlı monitorinqin aparılmasında QHT-lərin bacarıq və imkanlarının artırılması məqsədilə 2 Anlaşma Memorandumu imzalanmaqla başlamışdır”.

Memorandumlarda monitorinq proqramları vasitəsi ilə BTC/CQ boru kəmərlərinin tikintisi zamanı meydana çıxan sosial təsirlərin, o cümlədən boru kəmərlərinə yaxın ərazilərdə yaşayan əhalinin sosial problemləri, torpaq sahiblərinin mülkiyyət hüquqları, ətraf mühitin mühafizəsi, tarixi abidələrin qorunması, yerli biznes və BTC/CQBK-nın tikintilərinə cəlb edilmiş işçilərin hüquqlarının qorunması məsələləri razılaşdırılıb.

Bundan sonra Soros Fondu hasilat sənayesinin təsirlərinin aradan qaldırılması üçün Vətəndaş Nəzarəti Şəbəkəsinin yaradılmasına nail olub və bu istiqamətdə görülən işlərə dəstək verməyə başlayıb. Məqsədlərdən biri də vətəndaş nəzarətinin artırılması və təsirlərin aradan qaldırılmasının səmərəliliyini artırmaq üçün yerli QHT-lərin təcrübə və səriştələrini artırmasına yardım etmək, həmçinin onlarin fəaliyyətində  beynəlxalq standartların tətbiqinə nail olmaqdır.

E. Əsədullayeva qeyd edir ki, layihə reallaşdırıldığı illərdə bir çox müsbət nəticələr əldə olunub: “Aparılan monitorinqlərdə QHT-lərin maksimum iştirakı təmin edilmiş, QHT-lər arası əməkdaşlıq inkişaf etdirilmiş, yerli ekspertlər tərəfindən hazırlanmış xeyli tövsiyələr bu sektorda çalışan şirkətlər tərəfindən qəbul edilmiş, monitorinq və audit üzrə vətəndaş cəmiyyətində səriştəli ekspertlər yetişdirilmiş, neft şirkətlərinin fəaliyyətinə Vətəndaş Nəzarətinin təmin olunma imkanları artmışdır”.

Hazırda bu sahədə Soros Fondunun fəaliyyəti əsasən hasilat sənayesinin təsirlərinə məruz qalan üç rayonda - Hacıqabul, Salyan və Samuxda pilot layihələrin dəstəklənməsindən ibarətdir. Pilot layihələr birbaşa neft əməliyyatlarının təsirlərinə məruz qalan ərazilərdə vətəndaş nəzarəti mexanizmlərinin yaradılmasına istiqamətlənib.

Hazırda bu işə əsasən yerli QHT-lər cəlb olunub və onların qarşısına məqsəd qoyulub ki, fəal vətəndaşların yardımı ilə mövcud və potensial problemlər haqqında ictimaiyyəti məlumatlandırsınlar.

Şəbəkənin Salyan üzrə əlaqələndiricisi Emil Məmmədov mənfi təsirlərin öyrənilməsi, dövlət strukturlarının, şirkətlərin və aidiyyəti digər qurumların diqqətini həmin təsirlərin mövcudluğuna yönəltməklə problemin həlli yollarının araşdırılması, eləcə də, şirkətlərin və aidiyyəti strukturların işinin keyfiyyətinin artırılmasına və mənfi təsirlərin azalmasına nail olunmaq istiqamətində çalışdıqlarını bildirdi: “Biz artıq bu istiqamətdə xeyli işlər görməyə nail olmuşuq. Məsələn, Salyan rayonunun Qaraçala kəndinin 400 hektar ərazisindən Salyan OİL, 700 hektar ərazisindən isə Şirvan OİL əməliyyat şirkətləri neft hasilatı üçün istifadə edir. Vətəndaş Nəzarəti məntəqəsində Qaraçala bələdiyyəsinin sədri Ədalət Məmmədovla keçirdiyimiz görüşdə məlum oldu ki, həmin ərazidə də yerli icmalar hasilat sənayesinin təsirlərinə məruz qalır. İndi bu təsirləri aradan qaldırmaq üçün yerli icmalarla birgə çalışırıq”.

E.Məmmədov bəzən bir çox problemlərin həllində çətinliklə üzləşdiklərini də qeyd edir: “Şirvan OİL əməliyyat şirkətinin 2-ci mədəni bütövlükdə Qaraçala Bələdiyyəsinin ərazisində yerləşməsinə baxmayaraq, yerli quruma indiyədək heç bir kompensasiya ödənilməyib. Bələdiyyə sədrinin dediyinə görə, bu məqsədlə dəfələrlə Şirvan OİL əməliyyat şirkətinə yazılı müraciət etsələr də heç bir nəticə olmayıb. Bundan başqa Bələdiyyənin məhsuldar torpaqlarından  Salyan OİL şirkətinin neft vurma stansiyalarına gedən borular keçir. Bu şirkət də həmin problemə görə yerli quruma heç bir ödəniş etməyib. Ərazidə ətraf mühitin mühafizəsilə də bağlı xeyli problemlər var”.

Ümumiyyətlə, Şəbəkənin fəaliyyətinin effektivliyini artırmaq üçün nəzərdə tutulur ki, hər üç regionda icra olunan layihə vahid metodologiya üzrə 3 mərhələdə həyata keçirilsin. Hazırlıq mərhələsi, monitorinq prosesi və hamilik fəaliyyətindən ibarət olan mərhələlərdə regional əməkdaşlığın daha da inkişafına nail olunması və hasilat sənayesinin fəaliyyəti ilə bağlı problemləri həll edə biləcək potensiala malik fəallardan ibarət vətəndaş nəzarəti məntəqələrinin yaradılması nəzərdə tutulur.

Anar Oruc, Könül Vəliyeva / Ajash.org