Бцдъя - иътимаи ресурсларын ъямиййятин ещтийаълары цчцн истифадяси цзря щюкумят планыдыр. 

 

Шяффалыг о демякдир ки, вятяндашлар ян мцхтялиф мягсядляр цчцн ня гядяр вясаит айрылдыьыны, ня гядяр верэи йыьылдыьыны, бейнялхалг кредитляр, донор вясаитляри вя диэяр ресурсларын неъя хяръляндийини билсинляр.

 

Щиъран Щямидова

Арашдырмачы Журналистлярин Азярбайъан Шябякяси

 

Бцдъя барометри

Азярбайъанын тязйиги йцксяк, рейтинги ися ашаьыдыр

Юлкямиз бцдъя шяффафлыьына эюря 85 юлкя сырасында 50-ъи йердядир

 

Бейнялхалг Бцдъя Тяряфдашлыьы Лайищяси (ББТЛ) 2008-ъи ил цчцн Ачыг Бцдъя Индексини елан едиб. Щесабатда 85 юлкянин, о ъцмлядян Азярбайъанын бцдъя мялуматларынын мювъудлуьу вя ялчатанлыьы сявиййяси якс олунуб. Тядгигат ясасян 2007-ъи бцдъя или ярзиндя олан дяйишикликляри ящатя едиб. Щесабата эюря сорьунун кечирилдийи юлкялярин 80 фаизинин щюкумятляри юз хярълямяляриндя щесабатлы дейил, вясаитлярин идаря олунмасы цзря мялуматлары иътимаиййятя чатидырмырлар.

 

Ачыг Бцдъя Индекси (АБИ) – хцсуси сорьу васитясиля юлкялярин бцдъя просесинин шяффафлыьыны цмуми шякилдя юлчмяйя вя диэярляри иля мцгайися етмяйя имкан верян просесдир. АБИ бцдъя щаггында мялуматлара иътимаиййятин ялчатанлыьыны вя ейни заманда онларын бцдъя просесляриндя иштиракыны щюкумятлярин ня гядяр тямин етдийини гиймятляндирир. Просес тядгигатын апарылдыьы юлкялярдя бцдъя шяффафлыьынын вязиййяти барядя мцстягил гейри-щюкумят ряйи вермяйи нязярдя тутуб. Бу, бцдъя или ярзиндя щюкумятлярин бурахдыьы 8 ваъиб бцдъя сяняди цзря – бцдъя юнъяси бяйанат, бцдъя лайищяси, вятяндаш бцдъяси, гябул едилмиш бцдъя, аралыг бцдъя щесабатлары, йарымиллик щесабат, иллик йекун щесабат вя аудит щесабаты щаггында мялуматларын иътимаиййят тяряфиндян ялдя едиля билмя имканларыны юзцндя якс етдирир. Тядгигат 3 щиссядян - бцдъя сянядляринин ялчатанлыьы, щюкумятин бцдъя лайищяси вя бцдъя просесиндян ибарятдир, бцдъянин 4 инкишаф фазасыны юзцндя якс етдирян 123 суалы ящатя едир.

 

Ян гапалы вя ян ачыглар

 

Тядгиг олунмуш 85 юлкядян 68-и (80 фаиз) вахтында, ятрафлы вя лазымлы информасийаны

ъямиййятя чатдырмыр, иътимаи фондларын бу просеслярдя иштиракыны вя мониторингини тямин етмир. 50 фаиз юлкяляр минимал информасийа верир, йа да щеч информасийа вермир. 32 фаиз юлкя бязи мялуматларыны ъямиййятя ютцрцр, йалныз 5 юлкя ъямиййятя эениш мялумат верир. Мялуматлара чыхышын мящдудлашдырылмасы вятяндаш ъямиййяти, журналистляр, алимляр вя диэяр тябягялярин дя мямурлары щесабатлылыьа сювг етмяк имканларыны мящдудлашдырыр, щюкумятя вясаитляри сямярясиз, лазымсыз йерляря хярълямяйя имкан верир, коррупсийа цчцн шяраит йарадыр. Информасийанын ъямиййятя чатдырылмасы сащясиндя ян гапалы юлкяляр Сяудиййя Ярябистаны, Ялъязаир, Конго Республикасы, Судан, Руанда, Гвинейа, Сан Томи вя Принсипидир. Башга тяряфдян бир нечя юлкя чох шяффафдыр вя онлар бцдъя просеси заманы ъямиййят цчцн бюйцк щяъмдя ялчатан рягямляр вя мялуматлар щазырлайырлар. АБИ стандартларына даща чох уйьун олан шяффаф юлкяляр Бюйцк Британийа, Ъянуби Африка, Франса, Йени Зеландийа вя Бирляшмиш Штатлардыр. Ютян щесабатда да Франса истисна олмагла адычякилян юлкяляр бцдъя ачыглыьына эюря илк бешликдя олуб. Йцксяк эюстяриъиляр сырасында инкишаф етмиш юлкялярля бярабяр, инкишаф етмякдя олан юлкяляр дя вар. Ъянуби Африка, Словакийа, Шри Ланка, Ботсвананын йахшы эюстяриъиляри сцбут едир ки, яэяр щюкумятляр юз ящалисиня гаршы ачыг вя щесабатлы олмаьы арзу етсяляр, инкишаф етмякдя олан юлкяляр дя шяффафлыьа наил ола билярляр… 

 

Минимум щесабатлылыг, максимум коррупсийа

 

АБИ 2008 цзря Азярбайъан вятяндашларына бцдъя мялуматларынын чатдырылма сявиййясиня эюря юлкя груплары арасында 5 групдан 4-ъцйя – «минимал бцдъя мялуматы верян юлкя» категорийасына аид едилиб вя 85 юлкя арасында 50-ъи йердя гярарлашараг 100 мцмкцн балдан 37 бал топлайыб. Бу, АБИ 2008 цзря орта сявиййядян (39 бал) 2 бал, реэионал орта сявиййядян (50 бал) 11 бал аз, минимал бцдъя мялуматы ачыглайан 16 юлкя цзря орта сявиййядян (34 бал) 3 бал, натурал ресурсларла зянэин 34 юлкя цзря орта сявиййядян (31 бал) 6 бал чохдур. Азярбайъан номинал ирялиляйишя бахмайараг, щяля дя ъямиййятя «минимал бцдъя мялуматлары» верян 16 юлкя сырасындадыр. Гейд едяк ки, АБИ 2006 цзря Азярбайъан 59 юлкя арасында 45-ъи йердя (мцмкцн 100 балдан 30 бал ), минимал бцдъя мялуматы верян 13 юлкя сырасында олуб. Сон ики илдя АБИ цзря тядгигатлара даща 26 юлкя ъялб олунуб ки, онлардан 15-и - Конго, Екваториал Гвинейа, Сан Томи вя Принсипи, Судан, Руанда, Сяудиййя Ярябистаны, Либерийа, Сенегал, Гырьызыстан, Яфганыстан, Йямян, Доминик Республикасы, Комбоъа, Фидъи, Чин кими ъямиййяти щеч бир мялуматла тямин етмяйян юлкялярдир. Биз дя мящз беля юлкялярин сийащыйа ялавя олунмасынын щесабына бир гядяр «ирялилямишик».

Шяффафлыьын олмамасы щюкумятляря имкан верир ки, сямярясиз, лазымсыз вя коррупсийа хярълярини эизлятсинляр. АБИ 2008-я эюря 85 юлкядян 50 фаизиндя о гядяр аз информасийа верирляр ки, нятиъядя коррупсийайа уьрамыш мямурлар дювлят вясаитлярини мянимсяйибляр. Мясялян, нефтля зянэин олан Екваториал Гвинейада презилент цчцн Малибуда 35 милйон доллара истиращят еви алыныб. Бу 1995-ъи илдя юлкя бцдъясинин сящиййя хяръляриня айрылан вясаитдян 10 милйон доллар чохдур. Нефт сатышындан 400 милйард доллар ялдя едян Сяудиййя Ярябистаны демяк олар ки, бцдъя сянядлярини чап етмир, йалныз бир нечя зяиф цмумиляшдирилмиш мялуматлары вя Мяркязи Банкла идаря олунан хариъи активляр барядя мялуматдан савайы ъямиййятя щеч ня чатдырмыр. Щесабатда гейд олунур ки, 2005-ъи илдя Судан нефтдян дахил олан эялирлярини ачыглайыб, лакин щямин вясаитин хярълянмяси барядя мялумат верилмяйиб ки, бу да вясаитлярин йохсуллуьун азалдылмасына йох, силащ алынмасына йюнялдилдийи шцбщялярини йарадыр. Нигерийада фондлардакы хярълянмямиш вясаитляри мянимсяйян 2 мямур ишдян азад едилиб.

Беля фактлар Азярбайъанда йцзлярлядир. Щазырда Азярбайъанын 2 назиринин (щятта кюкцндя сийаси мотивляр дайанса беля) коррупсийа вя рцшвят иттищамлары иля щябсдя олмасы буна ян йахшы нцмунядир. Щятта дювлят башчысы да щюкумят цзвляри иля эениш иъласда хярълянян бцдъя вясаитляринин шиширдилдийи барядя мялуматы олдуьуну билдирмишди. Хатырладаг ки, «Шяффафлыг-Азярбайъан» тяшкилатынын щесабатында, ютян ил Азярбайъан коррупсийаны гаврама индексиня эюря 180 юлкя арасында 158-ъи йердя дайаныб. 

 

Ким щансы йердядир?

 

АБИ 2008 цзря тябии ресурсларла зянэин олан юлкялярин бал эюстяриъиляри ашаьыдакы кимидир: Йямян (9), Вйетнам (9), Венесуела (35), Тринидад вя Тобаго (33), Судан (0), Сяудиййя Ярябистаны (1), Сан Томи вя Принсипи (0), Русийа (58), Норвеч (80), Ниэерийа (19), Мексика (54), Либерийа (2), Газахыстан (34), Екваториал Гвинейа (0), Еквадор (38), Колумбийа (60), Чад (7), Камерон (5), Боливийа (6), Азярбайъан 37, Ангола (3), Ялъязаир (1). МДБ юлкяляриндян тутдуьу йеря эюря Русийа (22), Украйна (26) вя Эцръцстан (30) биздян ирялидя, Газахыстан (55) вя Гырьызыстан (72) ися эеридя галыр. Гейд едяк ки, Эцръцстан бу дюврдя ирялиляйиш едиб. Ютян щесабатда «минимум бцдъя мялуматы» верян гоншумуз артыг «бязи бцдъя мялуматлары верян» юлкя категорийасына гядяр йцксялиб.

 

Щюкумятимиз 8 ваъиб сяняддян 5-ни эизлядир

 

Гейд едяк ки, бу лайищя Азярбайъанда артыг икинъи дяфядир Милли Бцдъя Групу тяряфдашлары тяряфиндян иъра едилир. Тяшкилат експертляринин эялдийи нятиъяйя эюря, Азярбайъанда 8 ваъиб бцдъя сянядиндян 5-и - бцдъя юнъяси бяйанат, вятяндаш бцдъяси, аралыг бцдъя щесабатлары, йарымиллик щесабат, аудит щесабаты иътимаиййятя йа вахтында чатдырылмыр, йа да щеч чатдырылмыр. Йалныз бцдъя лайищяси, гябул едилмиш бцдъя, бир дя лллик йекун щесабат мювъуддур.

Малиййя Назирлийи 2006-2007-ъи иллярдя бир нечя дяфя дювлят бцдъясинин иърасы иля баьлы аралыг щесабат ачыглайыб. Конкрет олараг, 2006-2007-ъи илляр цчцн йарым иллик вя доггуз айлыг дювлят бцдъясинин иъра щесабаты бир гядяр эеъ дя олса Малиййя Назирлийи тяряфиндян ачыгланыб. Йарым иллик щесабатын ачыгланмасы АБИ 2008-ин нятиъясиня тясир эюстяриб. 9 айлыг бцдъя щесабатынын ачыгланмасы ися аралыг бцдъя щесабатлары категорийасы цзря там тялябляря ъаваб вермяйиб. Назирлик 2006-2007-ъи илляр цчцн хариъи боръ щаггында мялуматлары да йарым иллик вя 9 айлыг интервалда ачыглайыб. Милли Мяълисин веб-сящифясиндя ганун лайищяляринин интерактив мцзакиряси цчцн «веб пянъяря» гойулуб. Лакин, бу бирбаша фискал ганунвериъилийя тятбиг олунмур.

АБИ 2008 нятиъяляри ясасында ББТЛ бцдъя шяффафлыьынын 3 иштиракчысы – щюкумят, бейнялхалг малиййя гурумлары вя вятяндаш ъямиййятинин йени вязифялярини беля эюрцр: Щюкумят - бцдъя мялуматларыны юз билдийи кими йох, бейнялхалг нормалара ясасян йаймалы, бцдъя просесиндя иътимаи иштиракын институсионал механизмлярини тапмалы, бцдъя просесинин медиада мцнтязям вя пешякар якс етдирилмясиня дястяк вермяли, ганунвериъилик вя али малиййя нязаряти органынын мцстягиллийинин вя пешякарлыьынын артырылмасына йардым етмяли, дювлят малиййяси цзря еффектив информасийа системинин гурулмасыны (ИКТ-дян истифадя бахымындан) тямин етмялидир.

Бейнялхалг малиййя гурумлары - бейнялхалг донор йардымларында шяффафлыьа наил олмалы вя бцдъядянкянар малиййяляшмялярдян гачмалы, вятяндаш ъямиййяти тяшкилатлары, али малиййя нязаряти институтлары вя ганунвериъилик органлары иля техники йардым вя малиййяляшмя сащясиндя сых ямякдашлыг етмяли, еффектив дювлят малиййя системи гурулмасыны вя бу сащялярдяки тядгигатлары дястяклямялидир.

Вятяндаш ъямиййяти - АБИ 2008 нятиъяляриндян истифадя едиб юз бцдъя вякиллийи фяалиййятини эцъляндирмяли, информасийа ялдя етмяк щаггында мцвафиг ганунларын тятбиги сащясиндя ъящдляри артырмалы, ясас бцдъя сянядляринин садяляшмиш версийаларыны щазырлайыб йаймалы щабеля бцдъя тядгигатларыны дяринляшдирмяли, парламент, али малиййя нязаряти институту вя медиа гурумлары иля бцдъя просеси вя вякиллик сащясиндя ямякдашлыьы эцъляндирмялидир.

АБИ 2008 вя ББТЛ-нин мцвафиг тювсиййяляриндян чыхыш едяряк МБГ експертляри щесаб едирляр ки, парламент «Бцдъя системи щаггында» Гануна (маддя 15, 20, 21 вя 22) дюврц щесабатлылыг вя иътимаи нязарятля баьлы ялавяляр етмяли, Малиййя Назирлийи щяр ил бцдъя лайищясиндян тягрибян бир щяфтя яввял «бцдъя юнъяси бяйанат» ачыгламалы, бурада бцдъя приоритетляринин дяйишмясини вя фискал сийасятин макроигтисади сийасятя тясирини ясасландырмалы, Щесаблама Палатасы дювлят бцдъясинин лайищяси вя иърасы иля баьлы йекун ряйлярини иътимаиййятя ачмалы, парламентин мцвафиг комиссийасы, щюкумят структурлары вя Щесаблама Палатасы няинки юлкядя, щятта реэионда йеэаня бцдъя мониторинги вя тящлилляри цзря ихтисаслашмыш сивил алйанс олан МБГ вя диэяр вятяндаш ъямиййяти тяшкилатларынын алтернатив ряй вя тяклифлярини бцдъя сийасятиндя нязяря алмалыдыр.